Nếp nhà sàn truyền thống của người Tày -Nùng

2017-11-09 19:17:55 admin

nhà sàn truyền thống


NẾP NHÀ SÀN  TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI TÀY - NÙNG

                        

                                                    NNC Triệu Thị Mai (Cao Bằng)

 

Người Tày- Nùng ở Cao Bằng sống quần tụ thành làng bản, nhà ở theo truyền thống là nhà sàn, lợp ngói âm dương. Nhà được chia làm ba phần: phần thứ nhất dưới sàn là nơi dành cho gia súc gia cầm, phần thứ hai trên là người ở, phần thứ ba trên gác là nơi cất giữ bảo quản lương thực.

Nhà sàn của người Tày Nùng không chỉ là nơi ở đơn thuần mà  còn mang nhiều giá trị như lịch sử, văn hóa, xã hội, dân tộc.

Để tìm hiểu về căn nhà sàn của tộc người Tày- Nùng, xin giới thiệu về “ Bài ca Hát mừng nhà”  trong hát dân ca  giao duyên của nam nữ người Tày -  Nùng.

 

Hát mừng nhà

Hát mừng nhà là những khúc hát ngợi ca căn nhà đẹp có hồng phúc dồi dào. Hát mừng nhà thường được hát khi chủ nhà vào nhà mới hay khi gia chủ có việc vui nh­ư: Lễ cầu yên mừng thọ, tổ chức tiệc cưới…Hát mừng nhà gồm hai phần chính: “Bài ca Dựng nhà” và “ Bài ca mừng nhà”

          Bài ca Dựng nhà:

1. “Bài ca Dựng nhà” mô tả từ việc chủ nhà vào rừng tìm cây gỗ tốt và nhờ hàng xóm vào rừng đốn gỗ và chuyển gỗ về cho đến việc mời thầy thợ đến đục đẽo dựng nhà. Bài ca nói lên nhọc nhằn, vất vả trong việc dựng nhà và sự quan tâm tương trợ của người thân và cộng đồng.

Sau đây là một số đoạn trong bài ca dựng nhà :Để lên núi lấy gỗ họ phải dậy từ nửa đêm để làm các công việc như­ sau:

Gà gáy lần đầu dậy nấu cơm

Gà gáy lần hai dậy đun trà

Gà gáy lần ba ăn sáng xong

Gà gáy lần t­ư  đi đến núi

Đi đến núi trời mới chạng vạng

Gỗ chặt đẽo xong, mọi người dùng vai khiêng gỗ từ rừng về nhà. Đây là công việc nặng nhọc chỉ có đàn ông khỏe mạnh mới có thể làm được. Kể việc vận chuyển gỗ gian nan nh­ư sau:

 

Khênh vai thứ nhất về đến lũng

Khênh vai thứ hai về đến đèo

Con trai vác cây vác cho chắc

Chớ để đá trắng cứa vào chân

Cột chuyển về đến nhà gia chủ đi tìm thợ về đục đẽo. công việc đục được mô tả cụ thể:

 

Đục phát đục đầu nhỏ như bọ chít

Đục phát thứ hai tựa hạt vừng

Mỗi ngày đục được ba lỗ cây

Mỗi ngày đục được chín lỗ cột …

Gỗ dựng nhà chủ yếu dùng bằng gỗ nghiến, một trong những loại gỗ cứng và rắn nên đục cột rất khó, mỗi ngày người thợ chỉ đục được vào ba lỗ, mà mỗi cột nhà sàn có đến gần chục lỗ.

Cột đục xong được ghép cột thành vỉa một và dựng lên. Đây là lúc cam go nhất, các chàng trai khoẻ mạnh sẽ phải đảm nhiệm công việc ở trên cao, còn những người đàn ông cao tuổi thì đảm nhiệm công việc ở phía dưới:

 Ghép các cột và dựng vỉa lên

Người già mờ mắt thì giữ chân cột

Con trai khoẻ khoắn thì lên trên…

Những căn nhà sàn truyền thống của người Tày- Nùng  thường dựng làm ba gian hoặc năm gian với bốn hoặc sáu vỉa cột, mỗi vỉa thường năm cột được ghép với nhau bởi các xà ngang dọc, sàn trải bằng ván xẻ. Mái nhà được lợp bằng ngói âm dương. Mô tả mái ngói bài ca có câu:

Viên úp nằm che nắng,

Viên ngửa hứng trăng sao.

Khi vào nhà mới, theo tập quán người Tày- Nùng mời thầy cúng đến lập bàn thờ và cầu yên. Họ hàng thông gia cùng bà con thôn xóm sẽ đem gà, bánh dày, bức chướng đến mừng. Người ta lấy hai ống tre nhỏ một ống đựng nước, một ống đựng rượu. Hai ống bương được buộc hai chân cột gian giữa nhà. Trên hai cây cột này, một bên treo chiếc cân tượng trưng cho việc buôn bán thuận lợi, một bên đặt nắm bông lúa nếp cùng chiếc sàng (tượng trưng cho việc mùa màng bội thu). Sau lễ người ta lấy chiếc đòn ngắn buộc nước, rượu và nắm lúa bông được buộc tạo thành gánh đem đặt lên cây thượng lương. Các vật nước, rượu này, khi người cao tuổi trong nhà mất, rượu được đổ vào miệng, nước dùng để rửa mặt cho người mất, làm như vậy người mất sẽ phù hộ con cháu làm ăn và tránh được các vận hạn. Trong “Lễ vào nhà mới” anh em, họ hàng thân thích đến mừng gia chủ họ mang theo gạo, rượu, bánh trái,tiền và bức chướng màu đỏ viết câu đối đến treo. Bài ca dựng nhà  có đoạn:

Anh em thân thích đều đến giúp

Hai bên đồng tình chung công sức

Thông gia đem chướng hồng về treo

Thanh ngang thanh ngắn thanh anh em

Thanh ngang dài dài thanh thông gia…

Đồ lễ người đến mừng được xếp trước ban thờ. Các bức chướng của họ hàng sẽ được treo lên cây xà ngang giữa nhà. Đối với người Nùng Giang, khi thông gia đem bánh đến, họ đứng trước cửa nhà và tung bánh qua trên cây xà ngang, gia chủ ở phía trong cũng tung bánh trở ra,  mọi người đến m­ừng nhặt bánh để lấy khước.

“Bài ca Dựng nhà" thể hiện sự quan tâm giúp đỡ nhau trong cộng đồng của những cư dân miền núi. Đây là một trong những nét đẹp trong phong tục tập quán của các tộc người miền núi.

2- “Bài ca Mừng nhà”

Bài ca Mừng nhà được hát khi gia chủ vào nhà mới, khách đến mừng nhà sẽ hát các bài hát ca ngợi quang cảnh quanh nhà: Từ con đường dẫn vào nhà, từ hướng nhà, ao cá, chỗ nhốt gia súc, chiếc máng rửa chân dưới sàn, chiếc thang bắc lên nhà, đến sàn phơi vuông vắn cột nghiến thẳng băng…Khi vào đến nhà khách lại mừng cánh cửa, mừng chiếc gương soi treo trên tường, mừng ban thờ gia tiên, mừng các vật dụng trong nhà…

Mừng chỗ chăn nuôi gia súc:

Chó lợn vịt gà như rồng phượng

Đông đúc chật đầy chốn dưới sân .

Mừng bàn thờ tổ tiên:

Mừng bàn hoa bà mụ bàn tiên

Có ánh gưong sáng loáng soi lên.

Nhà này có tổ tiên phù trợ

Trợ cho con cháu được ở yên…

Mừng bếp nấu ăn:

Đến bếp ta mừng kiềng ba chân

Ngày mấy lần bắc nồi nấu n­ướng…

Qua miêu tả, một căn nhà của người Tày - Nùng  được hiện ra với những vật nuôi và vật dụng trong nhà: Dưới sàn có gia súc vật nuôi, chân cầu thang có máng n­ước rửa chân, cây cầu thang bảy bậc hai bên tay vịn cầu thang được khắc hình cá chép.Trong nhà được bố trí bàn thờ, bàn để ấm chén, gi­ường ngủ, bếp lửa, cối xay… thứ nào cũng thanh tao đẹp đẽ... Hat Mừng nhà thể hiện niềm tự hào về căn nhà về sự bình yên giản dị trong cuộc sống của người Tày – Nùng.

Hát mừng nhà được l­ưu truyền từ đời này sang đời khác, được thế hệ trước truyền khẩu cho thế hệ sau và được các thanh niên chép vào sổ tay để khi hát có thể vận dụng linh hoạt.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tags