Phú Thọ giữ gìn và phát huy giá trị làng nghề truyền thống

Dấu ấn văn hóa

Ở hai xã Hang Kia và Pà Cò (huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình cũ), nghề dệt thổ cẩm của đồng bào H’Mông đã gắn bó qua nhiều thế hệ. Những phụ nữ H’Mông ngồi bên khung cửi, tỉ mỉ dệt từng họa tiết hoa văn rực rỡ đã trở thành hình ảnh quen thuộc, phản ánh chiều sâu văn hóa của cộng đồng. Trước đây, sản phẩm thổ cẩm chủ yếu phục vụ đời sống sinh hoạt, được dùng để may trang phục truyền thống trong gia đình. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của du lịch, mặt hàng này đã trở thành sản phẩm thương mại, đáp ứng nhu cầu của du khách trong và ngoài nước. Từ năm 2015, làng nghề dệt thổ cẩm truyền thống được xây dựng, duy trì hàng trăm khung dệt và thu hút nhiều hộ đầu tư máy may công nghiệp để mở rộng sản xuất.

Tại làng nón Sai Nga (huyện Cẩm Khê), không khí sản xuất rộn ràng từ lâu đã trở thành nếp sinh hoạt thường ngày. Tiếng kéo cắt lá, tiếng kim chạm vành nón hòa cùng mùi tre nứa mới tước tạo nên “âm thanh” riêng của làng nghề gần 80 năm tuổi. Nghề làm nón được hình thành từ thời tản cư khi người dân làng Chuông (Hà Nội) mang theo nghề truyền thống đến định cư tại đây. Theo thời gian, nghề bén rễ và nuôi sống nhiều thế hệ. Hiện nay, khoảng 500 hộ dân vẫn duy trì nghề làm nón, sản xuất khoảng 550.000 chiếc mỗi năm, mang lại doanh thu hàng chục tỷ đồng. Nón lá Sai Nga được công nhận là làng nghề từ năm 2004, đạt chuẩn OCOP 3 sao năm 2021 và được nâng lên 4 sao vào năm 2024.

Những câu chuyện thành công từ Hang Kia - Pà Cò hay Sai Nga cho thấy làng nghề không chỉ là nơi lưu giữ bản sắc văn hóa, mà còn đóng vai trò quan trọng trong phát triển du lịch, tạo thêm nguồn thu cho người dân và góp phần làm phong phú đời sống kinh tế - xã hội.

Những thách thức đặt ra

Theo Chi cục Phát triển nông thôn (Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ), toàn tỉnh có hơn 30.000 hộ làm nghề, hàng chục hợp tác xã và doanh nghiệp tham gia sản xuất. Khoảng 43.000 lao động đang gắn bó với các nghề truyền thống. Thu nhập bình quân dao động từ 6-7 triệu đồng/tháng ở các làng nghề nhỏ, làm theo mùa vụ, và có thể đạt hàng chục triệu đồng ở các cơ sở có thị trường ổn định, đặc biệt là các sản phẩm xuất khẩu.

Dù vậy, sự phát triển của làng nghề còn đối diện nhiều khó khăn. Lớp thợ trẻ ngày càng ít, một bộ phận lao động chuyển sang làm việc tại các khu công nghiệp có thu nhập cao và ổn định hơn. Trang thiết bị của nhiều cơ sở sản xuất còn lạc hậu, năng suất thấp. Sản xuất manh mún khiến việc cạnh tranh với sản phẩm công nghiệp gặp nhiều hạn chế. Ngoài ra, giá nguyên liệu đầu vào tăng, biến động thị trường và tình trạng ô nhiễm môi trường cũng ảnh hưởng đến khả năng duy trì nghề.

Ông Nguyễn Hữu Chí, Chủ tịch UBND xã Cẩm Khê, cho biết việc giữ nghề nón lá hiện gặp nhiều trở ngại: “Sự chuyển dịch lao động sang khu công nghiệp và thay đổi thói quen sử dụng nón đã khiến người trẻ không còn mặn mà theo nghề”. Bài toán nối tiếp lực lượng lao động là vấn đề chung của nhiều làng nghề hiện nay.

Ứng dụng công nghệ - Mở rộng thị trường

Theo ông Nguyễn Thanh Hiệp, Phó Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn, nếu làng nghề chỉ dựa vào thói quen tiêu dùng truyền thống thì khó có thể tồn tại trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt. Vì vậy, việc mạnh dạn ứng dụng công nghệ, chuẩn hóa quy trình sản xuất và khai thác các kênh tiêu thụ mới là hướng đi tất yếu.

Tỉnh Phú Thọ đặt mục tiêu đến năm 2030, nhóm ngành nghề nông thôn đạt tốc độ tăng trưởng 6-7% mỗi năm; thu nhập của người lao động tăng hơn 2,5 lần so với năm 2020; tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 80% trở lên, trong đó ít nhất 35% có chứng chỉ nghề. Đến năm 2045, ngành nghề nông thôn sẽ phát triển theo hướng bền vững, thông minh, gắn với bảo tồn môi trường và văn hóa.

Ba mũi nhọn được nhấn mạnh gồm: đào tạo - giữ chân thế hệ trẻ; đổi mới công nghệ; và xây dựng thương hiệu mạnh. Nhiều địa phương đã triển khai mô hình “lớp học nghề tại nhà”, giúp thanh niên học nghề từ nghệ nhân đồng thời có thu nhập ngay tại quê hương. Nguồn vốn khuyến công cũng phát huy hiệu quả khi hỗ trợ các cơ sở thay thế máy móc cũ, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

Cùng với đổi mới công nghệ, việc mở rộng đầu ra là giải pháp then chốt. Hiện nhiều sản phẩm làng nghề đã được gắn tem truy xuất nguồn gốc, tham gia chương trình OCOP và tiếp cận thị trường qua các hội chợ, siêu thị và sàn thương mại điện tử. Điều này không chỉ giúp tăng nhận diện thương hiệu, mà còn mở rộng thị trường ra ngoài phạm vi tỉnh.

Một hướng đi giàu tiềm năng là phát triển du lịch trải nghiệm gắn với làng nghề. Tại nhiều địa phương, mô hình này đã tạo sự hấp dẫn cho du khách, giúp họ tham gia vào quá trình làm sản phẩm như nhuộm vải, nặn gốm, khâu nón… Những sản phẩm du khách tự tay làm trở thành “độc bản”, mang lại trải nghiệm đặc biệt và nâng cao giá trị sản phẩm làng nghề. Nơi nào thực hiện tốt, như các làng nghề dệt, rèn hay chế tác gỗ mỹ nghệ, lượng khách tăng đều mỗi năm, đồng thời thúc đẩy dịch vụ lưu trú, ẩm thực phát triển theo.

Trong bối cảnh hiện đại hóa mạnh mẽ, làng nghề truyền thống không chỉ đối mặt áp lực về kinh tế mà còn đứng trước thách thức về gìn giữ giá trị văn hóa. Vì thế, bài toán đặt ra không chỉ là duy trì sản xuất, mà còn phải bảo tồn những câu chuyện, ký ức và tri thức nghề được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Việc đổi mới để nâng cao sức cạnh tranh là cần thiết, nhưng bản sắc của làng nghề phải được giữ vững. Mỗi sản phẩm từ làng nghề không chỉ mang giá trị vật chất, mà còn chứa đựng tinh hoa văn hóa, dấu ấn của vùng đất và con người nơi đây. Đó cũng chính là lợi thế khác biệt mà sản phẩm công nghiệp không thể thay thế.

Với những nỗ lực từ chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng thợ thủ công, làng nghề Phú Thọ đang đứng trước cơ hội lớn để hồi sinh mạnh mẽ. Khi truyền thống được gìn giữ và kết hợp với đổi mới, các làng nghề sẽ không chỉ tồn tại, mà còn trở thành động lực quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế nông thôn bền vững.