Bài 3: Xây dựng bộ tiêu chuẩn nông sản nội địa: Cuộc cách mạng bắt đầu từ những điều cụ thể

Điều trớ trêu là cùng một quả mít, nếu bán cho thị trường Hàn Quốc hay Nhật Bản, người trồng buộc phải tuân thủ chặt chẽ các tiêu chí: dư lượng hóa chất đúng giới hạn, quy trình canh tác rõ ràng, đóng gói đồng đều, vận chuyển lạnh. Nhưng nếu để tiêu thụ trong nước, cùng lắm chỉ cần “mã đẹp, màu tươi, giá phải chăng”. Từ tiêu chí ngoại hình chuyển sang tiêu chí an toàn, nông sản nội địa dường như vẫn đang lửng lơ giữa hai hệ chuẩn, mà không có một quy tắc buộc người sản xuất và phân phối phải tuân thủ.

Thực tế, những quy chuẩn không phải không có. Thông tư 50 của Bộ Y tế, danh mục thuốc BVTV của Bộ NN&PTNT, Luật An toàn thực phẩm… đều đã quy định rõ ràng giới hạn dư lượng, trách nhiệm kiểm soát và chế tài vi phạm. Nhưng khi các quy chuẩn đó không được tổng hợp, chuẩn hóa và áp dụng bắt buộc trên thị trường nội địa – như một “bộ tiêu chuẩn quốc gia về nông sản an toàn” – thì mọi chuyện vẫn dừng lại ở cấp độ khuyến khích.

Vấn đề là ở chỗ: nếu chúng ta không áp dụng chuẩn cho thị trường nội địa, thì mọi kỳ vọng về việc xây dựng thương hiệu quốc gia cho nông sản cũng chỉ là khẩu hiệu. Người tiêu dùng Việt sẽ vẫn là nạn nhân của chuỗi cung ứng lỏng lẻo, trong khi các thị trường nhập khẩu lại được ưu tiên cả về kiểm soát lẫn chất lượng.

Một ví dụ điển hình là tại TP.HCM – nơi mỗi ngày tiêu thụ khoảng 8.000 tấn rau củ quả, trong đó hơn 70% không qua bất kỳ hệ thống kiểm định an toàn nào trước khi ra chợ truyền thống. Cơ chế kiểm tra theo xác suất, thiếu nhân lực, thiếu thiết bị phân tích nhanh, đã khiến công tác giám sát chất lượng gần như dựa vào... niềm tin. Trong khi đó, tại các chuỗi siêu thị, tỉ lệ kiểm soát chất lượng tốt hơn, nhưng chiếm chưa đến 20% lượng nông sản tiêu thụ cả thành phố.

Vậy tại sao không thiết lập một bộ tiêu chuẩn tương tự cho thị trường nội địa? Bộ tiêu chuẩn ấy không nhất thiết phải giống hệt với chuẩn xuất khẩu, nhưng phải bao gồm những yêu cầu tối thiểu về dư lượng thuốc BVTV, điều kiện bảo quản, và truy xuất nguồn gốc. Trên cơ sở đó, Nhà nước có thể xây dựng hệ thống kiểm soát tập trung tại các chợ đầu mối, kho trung chuyển, siêu thị – những điểm mà chỉ cần một lô hàng không đạt, có thể nhanh chóng cảnh báo, thu hồi, và xử lý rõ ràng.

Việc xây dựng bộ tiêu chuẩn nông sản nội địa không đơn thuần là câu chuyện kỹ thuật, mà là lựa chọn chiến lược. Nếu thị trường trong nước được tổ chức như một thị trường xuất khẩu, với ràng buộc rõ ràng và trách nhiệm cụ thể, người tiêu dùng sẽ dần thay đổi hành vi, doanh nghiệp sẽ đầu tư vào kiểm soát chất lượng, và nông dân – thay vì “phun thuốc theo kinh nghiệm” – sẽ có động lực để canh tác bài bản hơn.

Một số địa phương như Lâm Đồng, Hậu Giang, An Giang đã bước đầu thử nghiệm mô hình chợ đầu mối kiểm soát chất lượng – nơi chỉ cho phép phân phối nông sản đạt tiêu chuẩn VietGAP hoặc có truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Dù quy mô còn nhỏ, đây có thể là mầm ươm cho một hệ thống phân phối minh bạch hơn – nơi các sản phẩm được phân loại theo cấp độ an toàn, như cách nhiều nước đang làm.

Điều quan trọng hơn, là thay vì chờ đợi tất cả các vùng trồng đều đạt chuẩn, chúng ta có thể chọn cách đi từ thị trường: bắt đầu bằng việc quy định rõ tiêu chuẩn cho một số loại nông sản phổ biến (như rau xanh, trái cây ăn tươi), triển khai dần ở các thành phố lớn, áp dụng biện pháp xử phạt công khai đối với cơ sở vi phạm. Những bước nhỏ, nhưng cụ thể và có thể làm ngay.

Một “cuộc cách mạng nông nghiệp” đôi khi không cần bắt đầu từ cánh đồng – mà từ siêu thị, từ chợ đầu mối, từ những gian hàng mà người tiêu dùng đặt niềm tin mỗi ngày. Nếu có một bộ tiêu chuẩn quốc gia về nông sản nội địa, đó sẽ không chỉ là công cụ kiểm soát – mà là tuyên bố: chúng ta tôn trọng sức khỏe của chính người Việt.

Xem thêm:
- Bài 1: Từ câu chuyện lô sầu riêng bị trả lại đến câu hỏi quản lý chất BVTV

- Bài 2: Chất lượng nông sản nội địa: Khi không ai dám chịu trách nhiệm cuối cùng