Để Hát Xoan đến gần hơn với tuổi thơ ở miền di sản

Trung thu ở đình cổ Hùng Lô năm nay không chỉ có ánh trăng, tiếng trống và những chiếc đèn ông sao. Trước khi bước vào khoảnh khắc phá cỗ, học sinh Language Link Phú Thọ cùng Hợp tác xã du lịch Nông nghiệp - Trải nghiệm Elink Việt Nam được đi qua một hành trình khác: khám phá không gian di sản, chơi những trò chơi dân gian, tự tay làm bánh, làm đèn ông sao và lắng nghe những làn điệu Hát Xoan. 

Trong không gian của một ngôi đình cổ, những hoạt động ấy tạo nên một cách tiếp cận di sản khá tự nhiên. Trẻ không chỉ được nghe kể về văn hóa quê hương, mà trực tiếp tham gia vào những gì làm nên đời sống văn hóa ấy.

Khi di sản không còn nằm trên trang sách

Với một đứa trẻ, khái niệm “di sản văn hóa” có thể còn khá xa. Những tên gọi, những mốc lịch sử hay những giá trị được ghi trong sách đôi khi khó tạo nên một hình dung cụ thể. 

Nhưng một câu hát vang lên trong không gian đình làng lại là chuyện khác. Học sinh được nghe Hát Xoan ngay tại một không gian văn hóa của vùng đất Tổ, cùng lúc được tìm hiểu về đình, về đời sống cộng đồng và những phong tục truyền thống. Khoảng cách giữa kiến thức trải nghiệm vì thế được rút ngắn. 

Ông Nguyễn Đức Hòa, Giám đốc Trung tâm Thông tin xúc tiến du lịch tỉnh Phú Thọ, cho rằng việc đưa học sinh đến trực tiếp các điểm di tích để trải nghiệm giúp các em có thêm cơ hội tiếp cận di sản một cách trực tiếp.

“Hoạt động trải nghiệm của học sinh gắn với dịp Trung thu là hoạt động rất ý nghĩa, giáo dục di sản, đưa học sinh có những không gian tìm hiểu di sản cũng như thực hành nét văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam trong dịp Trung thu”, ông Hòa chia sẻ. 

Điều đáng nói nằm ở chữ “thực hành”. Bởi với giáo dục di sản, biết thôi chưa đủ. Một đứa trẻ có thể nhớ một cái tên, một địa danh, một khái niệm; nhưng khi được trực tiếp nghe một làn điệu dân gian, tự tay làm một sản phẩm truyền thống hay tham gia trò chơi của cha ông, kiến thức ấy có cơ hội trở thành một trải nghiệm riêng của chính em. Và đó cũng là cách để tình yêu với di sản được hình thành từ những điều rất gần gũi.

Một tiếng hát mang theo ký ức vùng đất Tổ

Hát Xoan có vị trí đặc biệt trong câu chuyện văn hóa Phú Thọ. Việc đưa Hát Xoan vào chương trình Trung thu tại đình Hùng Lô vì thế không đơn thuần là thêm một tiết mục văn nghệ cho ngày hội.

Đó là một lựa chọn có chủ ý để trẻ em được gặp một loại hình di sản ngay trong không gian văn hóa của quê hương mình. 

Bà Bùi Thị Mơ, Phó Giám đốc Hợp tác xã du lịch Nông nghiệp - Trải nghiệm Elink Việt Nam cho biết Hát Xoan được lựa chọn là một trong những loại hình đầu tiên trong chuỗi hoạt động hướng học sinh về với di sản. “Chương trình gắn với nghệ thuật Hát Xoan vì nghệ thuật Hát Xoan cũng là một trong những di sản văn hóa phi vật thể đã được Nhà nước ghi danh. Do đó, chúng tôi cũng muốn Hát Xoan là một loại hình được các bạn tiếp xúc đầu tiên trong chuỗi hoạt động hướng về di sản”, bà Mơ nói.

Câu chuyện ở đây không chỉ là đưa trẻ đến nghe Xoan. Quan trọng hơn, đó là tạo cho các em một cuộc gặp gỡ đầu tiên với di sản theo cách gần gũi nhất. Một làn điệu được nghe bằng tai, một không gian được nhìn bằng mắt, một câu chuyện được kể trực tiếp, tất cả cùng góp phần làm cho Hát Xoan không còn là một khái niệm xa xôi.

Di sản, suy cho cùng, chỉ thực sự có sức sống khi có người tiếp nhận và tiếp nối.

Với Hát Xoan, điều ấy càng có ý nghĩa. Một loại hình văn hóa được truyền lại qua nhiều thế hệ không thể chỉ tồn tại trong hồ sơ, sách vở hay những không gian biểu diễn chuyên biệt. Nó cần được biết đến, được nghe và được yêu bởi những thế hệ trẻ, những người sẽ tiếp tục mang câu chuyện ấy đi xa hơn.

Từ tiếng Xoan đến những “sứ giả di sản”

Có một điểm đáng chú ý trong cách Elink đặt vấn đề: học sinh không chỉ là người tham gia trải nghiệm, mà được kỳ vọng trở thành những người kể lại câu chuyện văn hóa quê hương. 

Bà Bùi Thị Mơ cho biết đơn vị mong muốn mỗi học sinh của Language Link và Elink trở thành một “sứ giả di sản”, qua đó quảng bá những giá trị văn hóa của quê hương đến bạn bè quốc tế.

Ý tưởng ấy tạo nên một mối nối đáng suy nghĩ giữa ngoại ngữ và văn hóa bản địa. Học tiếng Anh không nhất thiết chỉ để biết thêm về thế giới. Với một học sinh sinh ra trên đất Phú Thọ, tiếng Anh còn có thể trở thành phương tiện để kể cho bạn bè quốc tế nghe về quê hương mình: về vùng đất Tổ, về đình làng, về những phong tục truyền thống và cả những câu hát Xoan đã gắn với đời sống văn hóa nơi đây.

Khi ấy, học ngoại ngữ và hiểu văn hóa quê hương không phải hai hành trình tách biệt. Ngược lại, càng hiểu mình có gì, các em càng có thêm chất liệu để giới thiệu về nơi mình sinh ra và lớn lên.

Đưa di sản vào đời sống học đường

Từ chương trình tại đình Hùng Lô, Elink đang hướng tới một chuỗi hoạt động học tập, trải nghiệm gắn với di sản văn hóa vùng đất Tổ. Theo định hướng này, mỗi tuần học sinh sẽ được làm quen và trực tiếp trải nghiệm một loại hình di sản của tỉnh.

Đây là hướng đi đặt trải nghiệm vào trung tâm của giáo dục văn hóa. Bởi di sản sẽ khó trở nên gần gũi nếu chỉ được giới thiệu như những kiến thức cần ghi nhớ. Trẻ cần được đặt mình vào không gian của di sản, được quan sát, được làm, được hỏi và được nghe. 

Tại đình Hùng Lô, những trải nghiệm ấy bắt đầu từ những việc rất cụ thể: làm bánh, làm đèn ông sao, chơi trò chơi dân gian, thưởng thức món ăn địa phương và nghe Hát Xoan.

Từ những điều tưởng nhỏ ấy, một câu chuyện lớn hơn được mở ra: làm thế nào để thế hệ trẻ hiểu rằng những giá trị văn hóa đang hiện diện quanh mình không phải những thứ xa xôi thuộc về quá khứ, mà là một phần của đời sống hôm nay.

Để một câu hát được nhớ lâu hơn

Một mùa Trung thu rồi sẽ qua. Những chiếc đèn ông sao sẽ tắt, bánh Trung thu sẽ được thưởng thức hết, tiếng trống hội cũng sẽ lắng xuống. Nhưng điều đáng chờ đợi là sau chuyến đi ấy, trong ký ức của một đứa trẻ có thể còn lại một câu hát.

Có thể em chưa hiểu hết lịch sử của Hát Xoan. Có thể em chưa thể nói đầy đủ về giá trị của một di sản văn hóa phi vật thể nhưng em đã từng ngồi trong không gian đình cổ Hùng Lô, từng nghe những làn điệu Xoan vang lên, từng biết rằng đó là một phần văn hóa của chính quê hương mình. 

Từ một lần nghe đến một lần tò mò tìm hiểu, từ tò mò đến yêu thích và từ yêu thích đến ý thức gìn giữ – đó có thể là một hành trình rất dài. Nhưng mọi hành trình đều cần một điểm bắt đầu.

Với Hát Xoan, có lẽ một buổi Trung thu như thế cũng là một điểm bắt đầu đẹp: đưa tiếng hát của vùng đất Tổ đến gần hơn với tuổi thơ, để di sản không chỉ được bảo tồn trong ký ức của những người đi trước, mà tiếp tục có một chỗ đứng trong trái tim của thế hệ sau.

Ở đình cổ Hùng Lô, dưới ánh trăng tháng Tám, những đứa trẻ vui Trung thu. Nhưng phía sau niềm vui ấy còn có một bài học âm thầm hơn: quê hương không chỉ là nơi mình sống, mà còn là nơi lưu giữ những câu chuyện, những phong tục và những tiếng hát cần được biết đến, trân trọng và tiếp nối.

Và khi một đứa trẻ biết lắng nghe một câu hát quê hương, có lẽ di sản đã tìm được thêm một người bạn nhỏ trên hành trình đi tiếp về tương lai.