Đề xuất đưa thuế xuất khẩu phân bón về 0%: Cơ hội cho doanh nghiệp Việt?

Nếu được thông qua, việc gỡ bỏ mức thuế 5% có thể giúp doanh nghiệp phân bón Việt Nam cải thiện lợi thế giá tại thị trường xuất khẩu, giảm áp lực tồn kho và tận dụng tốt hơn năng lực sản xuất hiện có. Tuy nhiên, tác động thực tế sẽ phụ thuộc vào giá bán, sản lượng xuất khẩu và thời điểm áp dụng.

Ba nhóm phân bón được đề xuất miễn thuế

Theo hồ sơ dự thảo, Bộ Tài chính đề xuất hạ thuế xuất khẩu của cả ba mặt hàng nêu trên từ 5% xuống 0%. Trước đó, tại Nghị định 26/2023/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 15/7/2023, ba nhóm hàng này đều chịu thuế xuất khẩu 5%. Với phân urea, năng lực sản xuất nội địa hiện đạt khoảng 2,73 triệu tấn/năm từ bốn nhà máy. Trong giai đoạn 2021–2024, sản lượng sản xuất bình quân đạt khoảng 2,54 triệu tấn/năm, trong khi nhu cầu tiêu thụ nội địa chỉ khoảng 2,15 triệu tấn/năm. Kim ngạch xuất khẩu urea của Việt Nam tăng từ khoảng 278 triệu USD năm 2024 lên khoảng 329 triệu USD năm 2025.

Đối với supe lân, cả nước có bảy nhà máy sản xuất phân lân với tổng công suất khoảng hai triệu tấn/năm, trong đó công suất supe lân đạt khoảng 1,25 triệu tấn/năm. Kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này tăng từ khoảng 13,2 triệu USD năm 2024 lên khoảng 18 triệu USD năm 2025. Riêng SOP hiện chỉ có một nhà máy với công suất 20.000 tấn/năm. Nguyên liệu sản xuất chủ yếu nhập khẩu, trong khi nhu cầu trong nước không lớn; kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 10,8 triệu USD năm 2024 và giảm còn khoảng 8,7 triệu USD năm 2025.

Bộ Tài chính đánh giá việc giảm thuế xuất khẩu có thể nâng cao năng lực cạnh tranh về giá của phân bón Việt Nam tại thị trường nước ngoài và tăng lợi nhuận cho doanh nghiệp xuất khẩu. Khi doanh nghiệp mở rộng sản xuất và cải thiện hiệu quả hoạt động, phần tăng thêm từ thuế thu nhập doanh nghiệp được kỳ vọng sẽ bù đắp một phần nguồn thu giảm do thuế xuất khẩu.

Với urea, nguyên liệu đầu vào chủ yếu là khí tự nhiên, than đá và khí đồng hành từ hoạt động dầu khí. Việc giảm thuế xuất khẩu vì vậy có thể giúp các nhà máy vận hành linh hoạt hơn, giảm chi phí lưu kho khi nhu cầu nội địa vào mùa thấp điểm và tăng khả năng tiêu thụ sản lượng dư. Với supe lân, lý do điều chỉnh còn gắn với định hướng khuyến khích chế biến sâu. Sản phẩm xuất khẩu đã qua chế biến, tỷ trọng tài nguyên khoáng sản thô trong thành phẩm thấp, nên việc giảm thuế được xem là phù hợp với mục tiêu nâng cao giá trị gia tăng trong nước.

Doanh nghiệp hưởng lợi ra sao?

Mức độ hưởng lợi sẽ khác nhau tùy cơ cấu sản phẩm và tỷ trọng xuất khẩu của từng doanh nghiệp. Tuy vậy, theo ước tính của TCBS Research, các doanh nghiệp sản xuất phân bón có hoạt động xuất khẩu sẽ hưởng lợi là Phân bón Dầu khí Cà Mau (DCM), Phân bón Hóa chất dầu khí (DPM) và Supe phốt phát và Hóa chất Lâm Thao (LAS). Đạm Cà Mau (DCM) được đánh giá hưởng lợi rõ nhất nhờ tỷ trọng urê xuất khẩu cao. Nếu giữ trọn lợi ích thuế, DCM có thể tiết kiệm khoảng 203 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 9,2% lợi nhuận trước thuế năm 2025. Tổng công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí (DPM) cũng được kỳ vọng hưởng lợi, song mức độ thấp hơn do cơ cấu kinh doanh đa dạng hơn. TCBS ước tính khoản tiết kiệm thuế của DPM có thể đạt khoảng 93 tỷ đồng/năm nếu các yếu tố khác không đổi. Trong khi đó, Công ty CP Supe Phốt phát và Hóa chất Lâm Thao (LAS) có dây chuyền SOP công suất khoảng 20.000 tấn/năm, nhưng quy mô này còn nhỏ so với hoạt động kinh doanh chính. Ngay cả khi xuất khẩu toàn bộ sản lượng supe lân, khoản tiết kiệm thuế ước tính cũng chỉ khoảng 23 tỷ đồng mỗi năm.

Lợi ích từ chính sách không phải con số cố định. Khi giá urê thế giới giảm, giá trị thuế tiết kiệm tính trên mỗi tấn hàng xuất khẩu cũng giảm theo; ngược lại, giá bán tăng sẽ khuếch đại lợi ích tuyệt đối từ việc miễn thuế. Một điểm cần theo dõi là tác động đến thị trường nội địa. Nếu xuất khẩu trở nên hấp dẫn hơn, nguồn cung phân bón trong nước có thể bị ảnh hưởng và giá bán nội địa có xu hướng tăng, tác động đến nông dân cũng như các doanh nghiệp sử dụng phân bón làm nguyên liệu. Trong bối cảnh nhu cầu phân bón có thể tăng, cơ quan quản lý cần cân bằng giữa mục tiêu thúc đẩy xuất khẩu và bảo đảm nguồn cung phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Dự thảo hiện chưa xác định thời điểm có hiệu lực. Nếu được ban hành vào cuối năm 2026, tác động đến kết quả kinh doanh của doanh nghiệp có thể chủ yếu thể hiện từ năm 2027. Đề xuất giảm thuế xuất khẩu urea, supe lân và SOP về 0% phản ánh cách tiếp cận linh hoạt hơn trong quản lý thuế đối với các mặt hàng có năng lực sản xuất dư và tiềm năng xuất khẩu. Với urea và supe lân, cơ sở chính là nguồn cung nội địa đã đáp ứng nhu cầu tiêu thụ; với SOP, lý do nằm ở đặc thù nguyên liệu nhập khẩu và quy mô thị trường nội địa khiêm tốn.

Tuy vậy, thuế chỉ là một mắt xích trong năng lực cạnh tranh. Để tận dụng cơ hội, doanh nghiệp phân bón Việt Nam vẫn cần cải tiến công nghệ, ổn định chất lượng, phát triển sản phẩm chế biến sâu và xây dựng kênh phân phối tại các thị trường mục tiêu. Nếu được triển khai đúng thời điểm và đi kèm cơ chế giám sát cung cầu nội địa, chính sách này có thể trở thành bước tiến thiết thực giúp phân bón Việt mở rộng hiện diện trên bản đồ xuất khẩu.