Đi tìm thước phim lịch sử trên đất Pháp

Giữa năm 1974, nhà báo Hồng Hà đang làm việc ở Báo Nhân dân thì có điện thoại của đồng chí Tố Hữu - Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên huấn Trung ương gọi tới. Nội dung thông báo: Ban Bí thư cử nhà báo Hồng Hà đi Tây Âu sưu tầm tài liệu, thực hiện một bộ phim về Bác Hồ kịp chiếu vào dịp kỷ niệm những ngày lễ lớn năm 1975. Cùng đi với nhà báo Hồng Hà có đạo diễn Phạm Kỳ Nam và quay phim Nguyễn Như Ái.

Trước khi lên đường, đồng chí Trường Chinh - Ủy viên Bộ Chính trị - Chủ tịch ủy Ban Thường vụ Quốc hội, phụ trách Ban Nghiên cứu lịch sử Đảng mời nhà báo Hồng Hà đến trụ sở Trung ương Đảng. Cùng dự họp có đồng chí Trần Quang Huy – Phó trưởng Ban thường trực khoa giáo Trung ương kiêm Bộ trưởng phủ Thủ tướng, phụ trách khoa giáo ở Văn phòng Chính phủ là người sẽ duyệt chi cho đoàn đi công tác. Đồng chí Trường Chinh giao nhiệm vụ cho nhà báo Hồng Hà phải cố gắng tìm được những thước phim tư liệu quay sự kiện lịch sử trọng đại ngày 2/9/1945, Hồ Chủ tịch đọc bản Tuyên ngôn độc lập tại Quảng trường Ba Đình. Phải chịu khó tìm. Nếu phải mua thì tốn bao nhiêu cũng chi.

Nhà báo Hồng Hà và đoàn cùng đi lên phố Tràng Tiền mua hai con voi bằng sứ và một vài bức tranh sơn mài để đem đi với dụng ý sẽ tặng những người giúp đỡ đoàn.

Tới Pari, đoàn được đồng chí Rơnê Píchkê - Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Pháp giới thiệu đến xưởng phim Unicité (thuộc Đảng Cộng sản Pháp) ở thị trấn Bôbinhi, ngoại ô Pari. Đoàn tìm đến Nghị sĩ Gioóc giơ Cônhiô - Thạc sĩ có uy tín của Đại học Pari, người rất mến phục Hồ Chủ tịch và Nhân dân Việt Nam. Vị Nghị sĩ đã dùng giấy giới thiệu của Quốc hội Pháp cho nhà báo Hồng Hà tới các cơ quan lưu trữ ở Pari.

Đoàn tìm tới Bộ Quốc phòng Pháp ở Quận 7, Pari. Tại đó, đoàn tiếp tục được giới thiệu sang Cục Thông tin và Quan hệ công cộng của quân đội Pháp (SIRPA). Đại tá  P. Pisăngcua - Cục phó cho biết, đoàn sẽ phải trả các khoản phí để sao phim (nếu có) như sau: trước hết phải trả tiền xin giấy phép nhân sao. Phim càng cũ giá càng cao. Nhân sao một mét phim tài liệu đen trắng quay trong khoảng thời gian 1/1/1930 đến 31/12/1945 phải trả 105 phăng, cộng 23 phăng tiền công in tráng. Các phim tài liệu quay trước 31/12/1921 giá gấp đôi và quay trước 31/12/1919 giá gấp ba.

Thấy đoàn lưỡng lự, Đại tá tỏ vẻ cảm thông và nói: “giá mua phim như trên là theo thông lệ quốc tế. Nhưng thôi... tôi nghĩ như thế này nhé: đây là việc các ông sưu tầm tài liệu về Chủ tịch Hồ Chí Minh chứ không phải là việc mua phim để kinh doanh. Chúng tôi sẽ không lấy tiền xin giấy phép nhân sao nữa và chỉ lấy tiền mua phim để nhân sao với giá 1 phăng/mét”. Đoàn đồng ý, vị Đại tá ngồi vào bàn viết bản giấy phép ngày 28/10/1974 số 6965 DEF/CAB/SIRPA, nội dung: “ông Hồng Hà ở Đại sứ quán Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được phép sưu tầm tài liệu ở cơ quan điện ảnh và nhiếp ảnh của quân đội tại Pháo đài Ivri, thị trấn Ivri trên sông Xen (94) về nội dung Đông Dương từ 1914 đến 1946. Những đoạn phim được chọn để xây dựng một bộ phim tài liệu lịch sử được miễn tiền xin giấy phép nhân sao phim”.

Hết ngày này đến ngày khác, đoàn của nhà báo Hồng Hà ngồi xem phim tư liệu nhưng kết quả chỉ là một số thước phim về Việt Nam và Pháp những năm 1910 và 1920.

Tưởng như vô vọng thì một hôm, đang đi bộ trên hè phố Lơveriê gần Đại sứ quán Việt Nam tại Pari thì nhà báo Hồng Hà gặp nhà điện ảnh Giêrôm Canada vừa từ Việt Nam trở về (anh là con trai ông Giăng Canada - Trưởng ban đối ngoại Trung ương Đảng Cộng sản Pháp). Đến chơi nhà điện ảnh Giêrôm Canada ở đầu phố, nhà báo Hồng Hà bộc bạch tâm sự về chuyến đi. Nhà điện ảnh Pháp khuyên, nên đến tiếp kiến nhà điện ảnh nổi tiếng thế giới Giôrit Iven tại nhà riêng ở căn gác số 2, nhà 61, phố Các Thánh Pie, Quận 6, Pari. Giôrit Iven đã sang Việt Nam những năm chống Mỹ gặp Hồ Chủ tịch và vào chiến trường miền Trung để thực hiện bộ phim nổi tiếng: Bầu trời mặt đất và Vĩ tuyến 17 - Chiến tranh nhân dân.

Nhà đạo diễn Hà Lan lừng danh vô cùng ngạc nhiên khi biết Việt Nam không có những thước phim này. Ông nói: “Việt Nam lại không có những thước phim đó sao? Làm sao mà Pari có được? Sự kiện xảy ra gần 30 năm rồi. Việc sưu tầm phim tài liệu về Bác Hồ cũng là bổn phận của tôi. Các bạn để lại đây số dây nói và địa chỉ. Tôi sẽ cố tìm xem giữa Pari mênh mông này, có thế nào sẽ báo lại cho các bạn biết”.

Gần một tuần sau, Giôrit Iven báo cho đoàn biết đã tìm được một cơ sở điện ảnh còn lưu giữ một số tư liệu phim về Đông Dương nhưng chưa biết nội dung là gì. Ông cho địa chỉ và hẹn sẽ đón đoàn ở đó. Tới nơi, Giôrit Iven giao cho nhà báo Hồng Hà một số hộp sắt đựng phim cỡ 35 mm, mỗi hộp để trong túi nilông và nói: “xin tặng các bạn Việt Nam những thước phim này nhưng đề nghị các bạn không hỏi tên người quay”. Giôrit Iven giải thích phải giữ việc này vì luật bản quyền tại Pháp rất nghiêm ngặt. Những thước phim này đã được đoàn đưa ngay về xưởng phim Unicité.

Mở hộp đầu tiên đầy nước, phim nhựa để trong đã rữa mủn, xông lên mùi hôi phải loại bỏ ngay. Mở hộp thứ hai, đoạn đầu phim hơi ướt nhưng các đoạn sau còn khô, không có tên người quay phim và nơi sản xuất. Đưa phim lên bàn chiếu soi phim vì xưởng không có máy chiếu lên màn ảnh, nhà báo Hồng Hà thấy hình ảnh phong cảnh Việt Nam, tiếp theo là hình ảnh những dòng người cầm cờ đỏ sao vàng diễu qua Phủ Toàn quyền giơ nắm tay lên hô khẩu hiệu. Đoạn phim này khá dài và đúng là cảnh ở Hà Nội trong những ngày Cách mạng tháng Tám 1945 sôi động. Xem mãi mà vẫn chưa thấy cảnh Quảng trường Ba Đình khiến ai nấy trong đoàn lo lắng.

Thế rồi! Đột nhiên cảnh Quảng trường Ba Đình hiện ra. Một biển người đứng dưới nắng, giương cao những biểu ngữ “Việt Nam độc lập muôn năm”. Và kìa! Một đoàn xe ô tô có hai hàng cảnh sát đạp xe đạp hai bên hộ tống tiến vào Quảng trường.

Đây rồi! Ai nấy như muốn hét to khi nhìn thấy hình ảnh Hồ Chủ tịch cùng các thành viên Chính phủ Cách mạng lâm thời đứng trên lễ đài cao giữa quảng trường vẫy chào Nhân dân. Bác Hồ mặc áo ngoài màu nhạt, trong là sơ mi trắng cổ bẻ. Nắng chói chang. Bác đội mũ, rồi Bác bỏ mũ ra. Bác đọc Tuyên ngôn độc lập...

Nhà báo Hồng Hà, đạo diễn Phạm Kỳ Nam và quay phim Nguyễn Như Ái vui sướng mang ngay cuộn phim tới Đại sứ quán Việt Nam để báo cho đồng chí Đại sứ biết và nhờ cất giữ hộ. Rồi đoàn mang hai con voi tới biếu nhà đạo diễn Giôrit Iven và thông báo tin vui.

Ngày hôm sau, nhà báo Hồng Hà gửi một bức điện mật về Việt Nam cho đồng chí Tố Hữu: “xin báo cáo anh và Ban Bí thư Trung ương Đảng: chúng tôi đã tìm thấy ở Pari cuộn phim quay buổi lễ Độc lập 2/9/1945 tại Quảng trường Ba Đình. Cảnh Bác Hồ dưới nắng Ba Đình đọc Tuyên ngôn độc lập rõ và đẹp. Cuộn phim này chúng tôi đã gửi nhờ vào két sắt của Sứ quán ta”.

Sau đó, đoàn còn ở thêm Pháp và tìm thêm được một số tư liệu quý giá khác có liên quan về Hồ Chủ tịch.