Đình Làng Ngang - Hoành Sơn: Miền trung thiên hạ đệ nhất đình

Bài 1. Những truyền thuyết xoay quanh việc xây dựng ngôi đình

Đình Hoành Sơn có 8 vì, 7 gian với tổng số 32 cột gỗ lim tròn. Trong đó có 12 cột cái cao 5,75m, đường kính 0,45m và 20 cột quân cao gần 4m, đường kính 0,42m. Điều đặc biệt ở đình là hệ thống điêu khắc, kiến trúc tinh xảo, giàu tính nghệ thuật. Xoay quanh việc xây dựng ngôi đền có nhiều câu chuyện trong đó có nhiều câu chuyện mang tính huyền hoặc

Những truyền thuyết huyễn hoặc

Một trong những truyền thuyết được lưu truyền tại địa phương kể lại rằng: Vào một năm, cách đây đã lâu lắm, nước sông Lam tự nhiên dâng to, dân làng Hoành Sơn phải chạy lên rú Ngang để tránh lụt. Giữa một đêm trời mưa như trút, sấm chớp ầm ầm, nhà cửa, cây cối đổ nghiêng ngả, ai nấy đều sợ hãi. Sáng hôm sau, trời quang, mây tạnh, người ta thấy ngổn ngang những cây gỗ ba, bốn người ôm không xuể, không rõ từ đâu trôi về, dạt vào một cái bãi trước làng. Tiếp đó là một con thuyền lớn xuất hiện. Trên thuyền có 9 người đàn ông khỏe mạnh đang nhẹ nhàng chèo thuyền tiến vào bãi gỗ. Họ đem theo đầy đủ dụng cụ thợ mộc, ra sức cưa, đục, đẽo, bào, chạm trổ...Sau một thời gian ngắn, họ đã làm xong phần khung một ngôi đình đồ sộ với các mảng chạm khắc công phu, tinh xảo và đẹp mắt. Nhưng vì người ít, cột to họ không sao dựng lên được. Hôm đó, trời lại mưa gió, nước sông Lam lại dâng cao làm ngập cả bãi ấy. Kỳ lạ là nước dâng đến đâu, cột dựng tới đó. Đình dựng xong, nước rút, 9 người thợ cũng biến mất để lại cho dân làng Hoành Sơn một ngôi đình đồ sộ chưa từng thấy. Dân làng Hoành Sơn đoán rằng, đó là 9 người thợ mộc là người nhà trời được Ngọc Hoàng phái xuống hạ giới làm đình cho dân làng.  Để dân làng Ngang trở thành một ngôi làng thuận nhuận sau này ắt sẽ có nhiều độ đạt làm quan.

Ngoài ra còn một câu chuyện cũng mang màu sắc ly kỳ và hấp dẫn không kém. Vào một buổi chiều, một đám mây to đen nghịt bỗng làm tối cả trời đất. Gió gầm dữ dội, bốc cả nhà tranh, nhổ cây to, sấm ran, sét đánh, chớp giật. Một trận mưa như trút, kéo dài không dứt. Từ xưa đến nay, trong ký ức của người dân địa phương chưa bao giờ thấy có một thiên tai ghê gớm như vậy. Sau cơn bão giông, đất trời đã yên. Mấy cụ già là những kỳ hào uy tín bèn ra ngoài để xem xét thiệt hại do trận lụt gây ra cho các công trình trị thủy. Họ sửng sốt nhận thấy rằng sông Lam đã tạo nên một cồn cát bao la ngay ở chân đê như muốn làm cho đê thêm vững. Và trên cồn cát này có la liệt những cột gỗ lim tuyệt đẹp và rất nhiều loại gỗ quý để kiến thiết. Bổng vị thần xuất hiện, to lớn và lức lượng trên lưng mang đầy dụng cụ thợ mộc và thợ chạm oai nghiêm bước ra từ cồn cát ấy và nói “Vua Thủy Tề đã giao cho tôi nhiệm vụ dựng ngôi đình để đáp lại  những công lao mà thành hoàng của làng các ông đã giúp Ngài trong việc bình định vương quốc”.

Nghe vậy, các hào mục của làng bèn chỉ cho thần chỗ đất lành để dựng đình. Đình được dựng lên nhanh chóng, phi thường, đẹp lộng lẫy mà không cái nào sánh kịp. Công việc làm xong, một hôm, thần xuống tắm ở sông Lam rồi biến mất dưới nước. Người ta nói rằng: nhiệm vụ của thần đã hoàn thành nên thần trở về với vương quốc Thủy Tề

Các truyền thuyết huyễn hoặc này chỉ là cắt nghĩa cho hiện tượng làng Hoành Sơn có một ngôi đình đồ sộ, đẹp đẽ mà tưởng như sức người không thể làm nổi. Kỳ thực, nó tôn vinh ý thức cộng đồng, tinh thần tự cường và tài năng sáng tạo của nhân dân Nam Đàn, nhân dân Nghệ An qua cả một quá trình lịch sử.

Câu chuyện có thật

Theo nghiên cứu của tác giả Hippolyte Le Breton, đình Hoành Sơn được xây dựng vào thời vua Lê Hiển Tông (1740 - 1786) “ công việc khởi sự vào một ngày lành tháng 12 năm Nhâm Ngọ, năm thứ 23, niên hiệu Cảnh Hưng, tức là tháng 2 năm 1763”. Người khởi xướng và chủ sự xây dựng công trình này là ông Đặng Thạc. Ông từng thi đậu Hương cống và làm quan dưới triều vua Lê Hiển Tông, về hưu được phong tước hầu. Gặp năm được mùa, đời sống nhân dân sung túc, các tầng lớp sỹ, nông, công, thương trong làng đều làm ăn phát đạt, ông bèn chọn đất tốt và huy động tiền của trong nhân dân để mua gỗ quý, đồng thời chiêu vời các toán thợ giỏi trong vùng về xây dựng đình (Vườn đình hiện nay chính là vườn nhà ông Đặng Thạc cung tiến cho đình). Đình do hai tốp thợ cùng làm. Một tốp người làng Hoành Sơn, tốp còn lại do ông Chuẩn, một người thợ mộc tài hoa ở xã Nam Hoa Thượng phụ trách. Có chuyện kể rằng: Lúc bấy giờ, ông Đặng Thạc đã chọn tốp thợ của làng Hoành Sơn phụ trách làm đình. Tuy nhiên, có một tốp thợ ở Nam Hoa Thượng không được mời đến, họ bày mưu cử một người thợ giỏi tên là Chuẩn giả dạng ăn mày đến xin ăn và ngủ lại ở chỗ làm đình rồi đốt đi một nửa thiết kế của đình (cũng có tài liệu nói ông dùng vụn bào đốt một bức chạm của vì phía Nam do thợ của làng Hoành Sơn làm gần xong). Ông  Đặng Thạc vô cùng tức giận nhưng người ăn mày đã nhận tội và xin được làm phần thiết kế đã bị cháy. Không còn cách nào khác, Đặng Thạc đành nhận lời và hẹn ngày cùng dựng, tốp thợ nào làm đẹp hơn sẽ được thưởng. Ngay sau đó, ông Chuẩn đem thợ đến và chỉ một thời gian ngắn đã làm xong. Ngày dựng đình, tuy do hai tốp thợ làm nhưng lúc dựng lại rất ăn khớp, rất hài hòa. Điều đặc biệt là những bộ vì do tốp thợ ông Chuẩn làm được chạm trổ rất tinh xảo và trội hơn so với tốp còn lại. Vì vậy, phần thắng thuộc về tốp thợ ông Chuẩn. Điều này đã khiến tốp thợ làng Hoành Sơn giận dữ và xảy ra cuộc ẩu đả. Câu chuyện này một lần nữa làm tăng thêm tính ly kỳ cho lịch sử xây dựng đình Hoành Sơn vốn đã nhuốm đầy màu sắc huyền thoại.

Đình Hoành Sơn được giới nghiên cứu, các chuyên gia về lĩnh vực kiến trúc nghệ thuật đánh giá là ngôi đình tiêu biểu nhất của miền Trung và là một trong những ngôi đình có quy mô lớn và nghệ thuật chạm khắc đẹp nhất trong cả nước.

( Bài viết sử dụng tư liệu của ban quản lý di tích và thắng cảnh Nghệ An)

Ngọc Giáp