Hương trầm lan tỏa ngày Xuân

Bước chân vào một cơ sở xoi trầm trong buổi sớm, phóng viên dễ dàng cảm nhận không khí khẩn trương nhưng không vội vã. Những đôi tay thoăn thoắt, những gương mặt tập trung bên khúc gỗ dó bầu đã ngả màu thời gian. Từng lát trầm được tách ra cẩn trọng, giữ trọn mùi hương tinh khiết. Nghề xoi trầm ở Vạn Thắng vào vụ Tết luôn mang dáng vẻ như thế. Âm thầm nhưng bền bỉ.

Giữ nghề trăm năm bằng lớp thợ trẻ

Theo ghi nhận, toàn xã hiện có khoảng 400 hộ gắn bó với nghề trầm hương. Thời điểm này, các cơ sở sản xuất hoạt động gần như hết công suất để kịp các đơn hàng phục vụ thị trường Tết, chủ yếu là nhang trầm và các sản phẩm tâm linh, mỹ nghệ. Không khí lao động sôi động kéo dài từ sáng sớm đến chiều muộn, có nơi bắt đầu từ 3 giờ sáng.

Đến thăm cơ sở Trầm Khí Vạn Linh, chị Nguyễn Thị Toàn Minh Nguyệt cho biết, từ tháng 10 âm lịch, các hộ làm nhang trầm đã bước vào vụ chính. Cao điểm rơi vào khoảng đầu tháng Chạp đến ngày 25 âm lịch. Mỗi ngày, cơ sở sản xuất khoảng 70 kg nhang thành phẩm, tương đương hơn 40.000 cây, tăng gấp nhiều lần so với ngày thường. Sản phẩm được đưa đi tiêu thụ tại nhiều tỉnh, thành phía Bắc như Hà Nội, Thanh Hóa, Hải Phòng, Quảng Ninh, Lạng Sơn.

Giữa không gian ngập mùi trầm, những bó nhang phơi đều trong sân tạo nên khung cảnh rất riêng của làng nghề ngày Tết. Màu nâu trầm của gỗ, sắc đỏ của chân nhang, sắc vàng nhạt của nắng cuối năm hòa quyện, gợi cảm giác ấm áp, yên bình. Với người dân nơi đây, nhang trầm không chỉ là sản phẩm hàng hóa mà còn là phần hồn của Tết.

Làng nghề xoi trầm hương Vạn Thắng có lịch sử hơn 100 năm, trải qua nhiều thế hệ. Nghề từng có lúc thịnh vượng, cũng không ít giai đoạn trầm lắng. Có thời điểm, nguồn trầm tự nhiên khan hiếm, đầu ra bấp bênh khiến nhiều hộ phải bỏ nghề. Những người còn trụ lại chọn cách đi chậm, giữ nghề bằng sự kiên nhẫn và niềm tin vào giá trị truyền thống.

Ngày nay, nguồn nguyên liệu chủ yếu là trầm nhân tạo từ cây dó bầu trồng từ 10 đến 20 năm. Sau khi thu mua, thân gỗ được xử lý qua nhiều công đoạn thủ công như phá thô, dạt trầm, xoi trầm để lấy phần gỗ chứa tinh dầu. Công việc đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ và kinh nghiệm lâu năm. Chỉ cần một nhát đục lệch tay, giá trị khúc trầm có thể giảm đi đáng kể.

Theo những người thợ lâu năm, nghề xoi trầm không chỉ cần sức mà cần sự nhẫn nại. Có những khúc gỗ xoi hàng giờ liền chỉ thu được rất ít trầm. Có lúc thành quả không như mong đợi. Nhưng đổi lại, mỗi lát trầm đạt chuẩn mang đến giá trị kinh tế cao và niềm vui khó diễn tả.

Từ bàn tay người thợ, cây dó bầu được “đánh thức” để trở thành nhiều sản phẩm khác nhau. Từ trầm thô, trầm cảnh mỹ nghệ đến nhang tăm, nhang nụ, nhang không tăm, nhang vân mây. Giá nhang trầm phổ thông dao động từ 200.000 đến 500.000 đồng mỗi kg. Các dòng cao cấp có giá từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng, phục vụ phân khúc khách hàng riêng. Nhang nụ có giá từ 2 đến 5 triệu đồng mỗi kg. Sản phẩm mới như nhang trầm vân mây được thị trường đón nhận với mức giá từ vài trăm nghìn đến hơn một triệu đồng mỗi hộp.

Điều đáng ghi nhận là toàn bộ phần xác cây sau khi xoi trầm đều được tận dụng để làm nhang. Cách làm này vừa tăng giá trị kinh tế, vừa giảm thải bỏ nguyên liệu, phù hợp định hướng kinh tế tuần hoàn của làng nghề. Nhiều hộ coi đây là giải pháp quan trọng để nghề trầm tồn tại lâu dài.

Với người lao động, nghề xoi trầm mang lại thu nhập ổn định. Chị Nguyễn Thị Lan, thôn Phú Hội 1, cho biết mỗi ngày chị có thu nhập khoảng 200.000 đồng. Công việc tuy vất vả nhưng đều đặn. Nhờ đó, gia đình có cuộc sống ổn định hơn so với trước đây làm rẫy hay đốt than.

Chuyển đổi số cho làng trầm hương

Không chỉ giữ nghề bằng tay nghề, Vạn Thắng còn từng bước thay đổi cách tiếp cận thị trường. Năm nay, nhiều cơ sở và hợp tác xã đẩy mạnh bán hàng qua các nền tảng số. Ông Lê Minh Thanh, Giám đốc Hợp tác xã Trầm hương Vạn Thắng, cho biết các sản phẩm đã được chuẩn hóa và đưa lên các sàn thương mại điện tử như TikTok, Shopee, Facebook. Cách làm này giúp sản phẩm tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng, hạn chế phụ thuộc thương lái, đồng thời nâng cao giá trị thương hiệu.

Việc ứng dụng công nghệ số cũng góp phần minh bạch nguồn gốc sản phẩm, giúp người mua nhận diện trầm chính gốc Vạn Thắng. Hiện làng nghề có 10 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP từ 3 đến 4 sao. Đây là nền tảng quan trọng để mở rộng thị trường trong nước và hướng tới xuất khẩu.

Trao đổi với phóng viên, Giám đốc Hợp tác xã Trầm hương Vạn Thắng, ông Lê Minh Thái cho biết trong bối cảnh hiện nay, việc giữ nghề không chỉ là duy trì sinh kế mà còn là gìn giữ giá trị văn hóa. Lớp thợ trẻ của làng được tiếp cận kiến thức mới, học kỹ năng mềm, từng bước chuẩn hóa quy trình sản xuất để vừa bảo tồn nghề truyền thống, vừa phù hợp với yêu cầu của thị trường hiện đại.

Sau khi được UBND tỉnh Khánh Hòa công nhận là làng nghề truyền thống và thành lập Hợp tác xã Trầm hương Vạn Thắng, hoạt động sản xuất đã có bước chuyển rõ nét. Hiện làng nghề có khoảng 10 nhóm sản phẩm chủ lực, gồm trầm cảnh mỹ nghệ, trầm miếng, vòng tay, nhang tăm, nhang không tăm, nhang nụ, nhang vân mây. Trong đó 10 sản phẩm đã được công nhận OCOP từ 3 đến 4 sao. Theo ông Thái, đây là cơ sở quan trọng để nâng cao uy tín, mở rộng thị trường tiêu thụ.

Dịp Tết luôn là mùa cao điểm của làng nghề. Sản lượng và doanh thu của nhiều cơ sở tăng từ 200 đến 300% so với thời điểm bình thường. Tuy nhiên, sức mua vẫn phụ thuộc vào diễn biến thị trường và điều kiện kinh tế chung, nhất là sau những tác động của thiên tai, mưa lũ.

Để chủ động đầu ra, Hợp tác xã đẩy mạnh liên kết tiêu thụ, ứng dụng thương mại điện tử, đưa sản phẩm lên các nền tảng số. Ông Thái cho rằng, chuyển đổi số giúp tăng độ nhận diện, rút ngắn khoảng cách giữa làng nghề với người tiêu dùng. Thời gian tới, Hợp tác xã định hướng kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm, từng bước xây dựng điểm đến làng nghề, qua đó tạo thêm sinh kế và nâng cao vị thế trầm hương Vạn Thắng trên thị trường.

Bên cạnh sản xuất, địa phương đang định hướng phát triển làng nghề gắn với du lịch trải nghiệm. Ông Nguyễn Như Thiết, Phó Chủ tịch xã Vạn Thắng, cho biết xã đang quy hoạch quỹ đất để hỗ trợ xây dựng nhà xưởng tập trung và khu trưng bày sản phẩm. Du khách có thể tham quan, trải nghiệm các công đoạn chế tác trầm hương, hiểu hơn về lịch sử và giá trị của nghề truyền thống.

Nghề xoi trầm ở Vạn Thắng mang nhiều nét độc đáo. Mỗi khúc gỗ dó bầu được nâng niu như một “vật sống”. Người thợ vừa làm vừa lắng nghe thớ gỗ, quan sát màu sắc, cảm nhận mùi hương để quyết định từng đường xoi. Hình ảnh những người thợ ngồi bên gỗ trầm trong nắng Tết gợi nên vẻ đẹp lặng lẽ nhưng bền bỉ của làng nghề ven biển miền Trung.

Từ năm 2016, làng nghề xoi trầm hương Vạn Thắng được UBND tỉnh công nhận là làng nghề truyền thống. Danh hiệu này không chỉ ghi nhận giá trị lịch sử mà còn tạo động lực để người dân tiếp tục giữ nghề. Với họ, mỗi mùa Tết không chỉ là mùa bán hàng mà còn là dịp nhìn lại một năm lao động, một chặng đường gắn bó với hương trầm.

Khi chiều buông xuống, mùi trầm lại lan nhẹ trên những con ngõ nhỏ. Tiếng máy móc dần nhẹ hẳn, nhường chỗ cho sự yên ả của làng quê cuối năm. Trong mỗi ngôi nhà, người dân Vạn Thắng chuẩn bị Tết theo cách riêng của mình. Bằng những nén trầm thơm, họ gửi gắm ước vọng về một năm mới an lành, đủ đầy và bền vững cho nghề truyền thống đã nuôi sống bao thế hệ.