Lăng Giáp Đăng Luân – Di tích kiến trúc tưởng nhớ một bậc hiền quan

Không dễ để hình dung lại khung cảnh cả nghìn năm trước, khi tiếng gươm khua, ngựa hí vang vọng trong những ngày đầu dựng nước, dựng làng. Từ những truyền thuyết xa xưa đến những chiến công oanh liệt trong sự nghiệp chống giặc ngoại xâm, Tân Yên vẫn luôn là vùng đất kiên trung, nơi hun đúc nên những con người quả cảm, mang trong mình tinh thần bất khuất, quyết giữ đất, giữ làng qua bao thăng trầm lịch sử.

Ngày nay, đến với Tân Yên, du khách không thể bỏ qua xã Việt Lập - nơi ghi dấu một bậc hiền quan lỗi lạc: Giáp Đăng Luân. Ông là vị quan thanh liêm dưới triều Lê - Trịnh, người đã cống hiến trọn đời vì nước, vì dân. Lăng Giáp Đăng Luân, hay còn gọi là lăng Phục Chân Đường, tọa lạc tại thôn Ngọc Trai, được xây dựng vào những năm 1728 - 1733, khi Giáp Đăng Luân còn sống, ông lấy đây làm chốn dưỡng nhân, khi mất lại chôn cất tại đó. Công trình này không chỉ mang giá trị tâm linh, mà còn là một kiệt tác kiến trúc độc đáo, được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Lăng có diện tích khoảng 500m2, là công trình kiến trúc cổ hơn 300 năm nhưng còn khá nguyên vẹn. Cổng lăng dựng hai cột đá tứ diện, phía dưới đặt hai linh cẩu đá. Toàn bộ khu lăng được bao bọc bởi tường xây gạch cổ, xen các khối đá xanh thẫm. Các hạng mục công trình được xây theo lối kiến trúc cổ, cách bài trí sắp xếp gọn gàng, khoa học theo một trục dọc. 

Cổng tam môn nhô lồi hẳn ra khỏi trước khu lăng, cả 3 cửa đều cuốn vòm, cửa giữa có 3 chữ Hán “Phục Chân Đường”. Tiếp đó là hệ thống các pho tượng linh thú, nghê đá, sấu đá, chồn đá, chó đá... vẫn còn giữ nguyên vẹn hình thù và giá trị trên phương diện lịch sử, văn hóa, thẩm mỹ qua bao đời.

Phục Chân Đường trước đây có ba toà nhà lớn, mỗi nhà 5 gian làm theo lối chồng diêm, chữ tam, kề nhau với các tòa tiền đường, trung đường và chính đường (ba tòa nhà được gọi với cái tên chung là Phục Chân Đường). Tiền đường là ngôi nhà để các linh vật đá, linh nhân đá. Hai con nghê đá ngồi uy nghiêm hai bên hồi. Bốn viên thị thư được tạo dáng gần bằng người thật túc trực hai hàng. Đáng tiếc là cách đây vài chục năm, người ta đã dỡ đi mất ngôi tiền đường nên Phục Chân Đường bây giờ chỉ còn lại hai nhà trung đường và chính đường. Lăng Phục Chân Đường có hệ thống tượng đá vô cùng phong phú cùng những tấm bia đá rất có giá trị. Đây cũng là khu lăng mộ cổ tiêu biểu nhất trên địa bàn huyện và được công nhận di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh năm 1988. 

Phía sau Phục Chân Đường là khu mộ - nơi an nghỉ của Lập nghĩa hầu Giáp Đăng Luân. Phía trên công vào khu mộ khắc ba chữ: Tiêu Dao Am (Am của một người thong thả chơi xa). Khoảng sân hẹp trước công nhà mộ được lát gạch chỉ phẳng phiu, hai bên xây tường thấp bằng gạch cổ. Bên trong là phần mộ Lập Quận công Giáp Đăng Luân, phía trước có nồi hương đặt trên bệ đá phiến, tạo nên sự trang nghiêm. Xung quanh lăng được bao bọc bởi cây cối quanh năm xanh mát, càng khiến cho cảnh sắc nơi đây thơ mộng, hữu tình. 

Ngoài ra còn có tượng thú, và hai bia đá, khắc vào năm 1729, nét chữ to, đẹp, rõ. Tòa Hậu đường, có khám và bệ thờ đặt đồ thờ, Ngai, bài vị, mâm bài, mâm xe. Hai bên khám có đủ long trùy, chấp kích uy nghi. Đáng chú ý nhất ở đây là bài vị và bức hoành phi. Theo đó, bài vị ghi Giáp Đăng Luân, trước được đặc tiến “Phụ quốc thượng tướng quân” và sau đó được phong tặng “Tham đốc, thượng trụ quốc, Lập quận công”.

Ông Giáp Công Sự (75 tuổi, hậu duệ nhiều đời của cụ Giáp Đăng Luân), thôn Ngọc Trai, xã Việt Lập chia sẻ: "Dân làng chúng tôi rất vinh dự, tự hào có ngôi lăng mộ của cụ tổ làng này. Chúng tôi có nguyện vọng được Nhà nước quan tâm, hỗ trợ để khôi phục lại tỏa Tiền đường, trả lại đúng vị thế của lăng trước đây". 

Lăng Giáp Đăng Luân từ xa xưa là nơi sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của nhân dân địa phương. Hàng năm, tại khu di tích ẩn mình nơi thôn xóm xã Việt Lập, Nhân dân lại tổ chức cúng lễ vào ngày mùng 6 tháng Giêng để tưởng nhớ tới bậc hiền quan thanh liêm này đó, nhớ tới một thời cha ông kiên cường dựng và giữ nước và cũng để ngắm nhìn, thưởng thức và hoài niệm về kho tàng kiến trúc cổ đồ sộ mang đậm tính nghệ thuật của dân tộc ta.