Làng Thái cổ:Trên thượng nguồn sông Hiếu

Nhà sàn – Nét cổ xưa

“Chinh phục” dòng sông Hiếu rồi vượt cánh đồng Tả Chum qua con đường lởm chởm đá, chúng tôi như lạc vào một không gian văn hóa cổ xưa với hàng trăm ngôi nhà sản cổ của đồng bào dân tộc Thái ở bản Hoa Tiến mọc lên san sát. Hồ hởi tiếp khách, ông Sầm Văn Duẩn, Trưởng bản Hoa Tiến khoe: “Bản ta vẫn lưu giữ được những nét văn hóa cổ xưa cho đến tận ngày hôm nay quả thật rất đáng tự hào. Mình lớn lên đã thấy bản làng như thế này rồi, chẳng ai dặn dò ai nhưng con cháu cứ thế tự phát huy truyền thống văn hóa dân tộc của cha ông mà lưu giữ lại những gì là bản sắc văn hóa của dân tộc mình. Nhà sàn cổ ở làng chúng tôi là nét đặc trưng nhất mà hiếm có nơi nào còn lưu giữ được như vậy”.

Nhà sàn truyền thống của người Thái.

Khi biết chúng tôi lặn lội từ nơi xa đến để tìm hiểu về văn hóa của làng mình, ông trưởng bản không để khách ngôi ấm chỗ mà tiếp tục câu chuyện liền mạch và rất hăng say. Ông kể, ngôi làng này có từ bao giờ thì cũng chẳng ai biết, ngay cả những cụ cao niên của làng cũng không thể nhớ nổi lịch sử của ngôi làng này. Chỉ biết rằng, khi lớn lên mọi thứ dã như bây giờ và cho đến ngày nay mọi sự đổi thay cũng chẳng đáng kể. “Trước đây nghe ông cha kể lại là làng ta còn nghèo nhưng tinh thần đoàn kết của đồng bào thì lớn lắm. Dù nghèo nhưng gia đình nào có như cầu làm nhà là dân bản, anh em họ hàng tập trung lại để vào rừng đốn gỗ kéo về và dựng nhà giúp, cả làng tập trung sức lực trên dưới tháng trời là ngôi nhà sàn cổ to tướng đã được dựng lên kiên cố. Xưa kia, nhà sàn được dựng lên để tránh thú dữ, tránh con rắn, con rết ở trong rừng. Lâu rồi thành quen và đến nay nếp nhà sàn được coi như nét đặc trưng cơ bản nhất của người Thái ta ở miền Tây xứ Nghệ.”.

Nhà sàn của người Thái làm rất tốn gỗ, những cây gỗ tốt nhất, to nhất được dùng để làm cột. Cột nhà phải to và chắc rồi được chôn xuống dưới đất rất sâu thì mới có thể chống chọi được với thời tiết khắc nhiệt, đặc biệt là gió lốc vào mùa mưa. Và, cột nhà chôn xuống đất là nét đặc trưng để phân biệt nhà sàn cổ và nhà sàn thời nay.

“Nhà ta làm từ năm 1984, tất cả đều làm bằng gỗ táu từ mấy chục năm trước mà ông nội ta để lại, dù đã được gần 30 năm nhưng kết cấu hoàn toàn theo kiểu nhà cổ thời xưa nên đến thời điểm hiện tại ngôi nhà này vẫn rất chắc chắn” – Ông Lữ Văn Thân, chủ nhân của một trong hàng trăm ngôi nhà sàn cổ ở bản Hoa Tiến cho biết.

Sắc màu thổ cẩm

Hoa Tiến - vùng đất của những ngôi nhà sàn cổ san sát, vùng đặc trưng với những ché rượu cần nồng nàn cùng những cô gái Thái xinh đẹp trong điệu múa xòe của miền sơn cước…là mảnh đất của nghề dệt thổ cẩm nổi tiếng mà ở đó chúng ta không khó nhận ra màu xanh của cây rừng, màu hồng, màu đỏ của những cánh hoa rừng, màu vàng rực rỡ của ánh nắng mặt trời… trên từng khuông vải. Và ở đó, ta cũng sẽ nhận ra tình yêu và niềm đam mê nghề như một nét đẹp tâm hồn của người phụ nữ Thái nơi miền Tây xứ Nghệ.

“Nghề dệt thổ cẩm của người Thái ở Quỳ Châu đã có từ thủa xa xưa. Trước đây, sản phẩm thổ cẩm được làm ra chủ yếu để phục vụ nhu cầu trong gia đình, làm của hồi môn khi con gái về nhà chồng. Đã là cô gái Thái thì ai cũng phải biết dệt thổ cẩm và thêu thùa, họ thường tự tay làm những chiếc váy, bộ chăn, đệm, những chiếc khăn Piêu… và thổ cẩm đã trở nên một phần không thể thiếu trong đời sống vật chất và tinh thần của chị em dân tộc Thái” – Bà Sầm Thị Bích, thành viên HTX dệt thổ cẩm Hoa Tiến cho biết.

Những cô gái thái với trang phục truyền thống

Con gái Thái mới từ 7 đến 8 tuổi phải làm quen với bông, sợi, dệt vải; mới lên mười hai, mười ba tuổi bắt đầu làm quen với công việc thêu thùa. Mặc dù vất vả với việc làm nương rẫy, nhưng mỗi khi có thời gian là người phụ nữ Thái lại miệt mài bên khung cửi. Có lẽ cũng vì vậy mà mỗi đường nét hoa văn, mỗi gam màu phối trộn dường như còn thấm đượm tình yêu lao động, yêu quê hương. Từ những khung dệt thổ cẩm thô sơ được tạo thành từ những thanh tre, ống nứa… người phụ nữ Thái đã dệt nên những miếng thổ cẩm để trang trí cho từng loại sản phẩm mà họ cần. Vì thổ cẩm được dệt hoàn toàn bằng tay nên độ chặt, lỏng, mềm cứng của sản phẩm đều được người phụ nữ Thái điều chỉnh một cách tinh tế.

Tính cách và tuổi tác được thể hiện rất rõ trên những sản phẩm thổ cẩm của người Thái. Với những cô gái Thái đang yêu thì không thể giấu nổi tình cảm của mình bằng những gam màu sáng chủ đạo. Còn những người phụ nữ lớn tuổi thì thiên về những gam màu trầm, về những đường nét rắn rỏi và đậm nét suy tư.

Chị Lô Thị Nga, HTX dệt thổ cẩm Hoa Tiến cho biết: “Thổ cẩm cũng là một nét văn hóa đặc trưng của người Thái ta ở Hoa Tiến. HTX đã hình thành từ hơn 10 năm trước và đến năm 2007 được huyện công nhận là “Làng có nghề”, sau biết bao cố gắng đến năm 2009 được UBND tỉnh công nhận là “Làng nghề dệt thổ cẩm”. Nghề dệt thổ cẩm ở bản ta phát triển không ngừng, đến này đã có 150 xã viên HTX và trên 50 thành viên trồng dâu nuôi tằm đem lại thu nhập cao, góp phần xóa đói giảm nghèo cho bản làng”.

Hàng dệt thổ cẩm của người Thái ở Hoa Tiến với những họa tiết hoa văn phong phú, nhã nhặn đã thực sự chiếm được cảm tình của nhiều khách hàng trong nước và quốc tế. Những chiếc khăn Piêu trên cơ sở những mô tuýp truyền thống, kết hợp với những nét hiện đại hay những chiếc túi xách xinh xắn được dệt bằng chất liệu tơ tằm đã có mặt không chỉ ở nhiều thành phố lớn của Việt Nam như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh mà cũng đã được xuất khẩu sang Nhật Bản và nhiều quốc ở Châu Âu như Tây Ban Nha, Pháp, Bỉ, Ý…

Và, đặc biệt nhất có lẽ là nghệ thuật nhuộm màu sử dụng các loại chất liệu cỏ cây, hoa, lá của người Thái mà không có nơi nào có thể sánh được đã nâng giá trị hàng dệt Quỳ Châu lên thành một loại mặt hàng thời trang cao cấp.

Ông Sầm Văn Nhị, Phó chủ tịch UBND xã Châu Tiến, cho biết: “Chúng tôi rất tự hào vì đồng bào ta vẫn giữ được những nếp truyền thống văn hóa từ thủa xa xưa của dân tộc. Chính quyền địa phương cũng luôn quan tâm để tuyền truyền, vận động bà con giữ gìn và phát huy hơn nữa giá trị truyền của văn hóa dân tộc mình”.

Đến với vùng đất Hoa Tiến của huyện Quỳ Châu, đến với một vùng đất cổ thuộc vành đai văn hoá Phủ Quỳ, nơi có những người Việt cổ đã sinh sống từ hàng trăm ngàn năm trước, nơi được thiên nhiên ban tặng những phong cảnh núi rừng hùng vĩ dọc dòng sông Hiếu thơ mộng, nơi có vô số phong cảnh hang động và dòng thác trắng ngần tuyệt tác của thiên nhiên với những cái tên đã trở nên rất đỗi quen thuộc như Hang Bua, Thẩm Ồm,...và là nơi giai điệu của những tiếng thoi đưa luôn mãi ngân vang…!

Nét văn hóa rượu cần

 Làng Thái cổ Hoa Tiến, xã Châu Tiến là một trong những nơi được huyện Quỳ Châu chọn làm điểm xây dựng du lịch cộng đồng. Đến đây chúng ta sẽ được trải nghiệm và hoà mình vào cuộc sống của đồng bào Thái. Được thăm quan, tìm hiểu các phong tục tập quán của qua các nếp nhà sàn cổ. Được cùng các mẹ, các chị giới thiệu văn hoá đặc trưng  qua hoa văn của thổ cẩm. Chúng ta cũng có thể tự mình trải nghiệm trên khung cửi để dệt vải, xe tơ qua sự hướng dẫn của các bà, các mẹ. Ngoài ra còn được giã gạo bằng tay, được tự mình vào bếp để chế biến các món ăn dân giã của đồng bào Thái. Đặc biệt, được hoà mình trong điệu nhảy sạp, khắc luống rộn ràng và ngây ngất trong men rượu cần nồng nàn.

Ngọc Giáp