Nông thôn mới đặt mục tiêu 80% rác sinh hoạt được phân loại, xử lý

Bảo vệ môi trường tiếp tục là một trong những nội dung trọng tâm của Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026-2030. Tuy nhiên, so với giai đoạn trước, các yêu cầu về môi trường đang cụ thể hơn, theo hướng thực chất, không chỉ tập trung vào cảnh quan xanh, sạch, đẹp mà đi sâu vào quản lý chất thải, kiểm soát nguồn ô nhiễm, tái sử dụng tài nguyên và cải thiện chất lượng môi trường sống.

Quản lý chất thải theo hướng tuần hoàn

Một trong những yêu cầu trọng tâm là Tiêu chí 8.1 về quản lý chất thải rắn. Theo đó, hệ thống thu gom, vận chuyển, xử lý phải đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường; tỷ lệ chất thải rắn sinh hoạt được phân loại, thu gom, xử lý đạt từ 80% trở lên, tỷ lệ chôn lấp trực tiếp không vượt quá 50% tổng lượng phát sinh.

Điểm mới là việc đánh giá kết quả không chỉ dựa vào tỷ lệ thu gom. Một xã đạt tiêu chí phải bảo đảm đồng bộ từ điểm tập kết, trạm trung chuyển, phương tiện vận chuyển đến khu xử lý và tổ chức vận hành. Chất thải phải được phân loại, lưu giữ, chuyển giao đúng quy định; sau thu gom được bàn giao cho đơn vị có chức năng theo hợp đồng hoặc thỏa thuận phù hợp.

Việc đánh giá cũng dựa trên số liệu và thực tế vận hành, gồm lượng chất thải phát sinh, tỷ lệ phân loại, thu gom, xử lý, hợp đồng dịch vụ và khả năng tiếp nhận của hệ thống. Qua kiểm tra thực địa, không được để rác tồn đọng kéo dài, gây ô nhiễm.

Từ hộ gia đình, chất thải thực phẩm được khuyến khích tận dụng làm phân hữu cơ hoặc thức ăn chăn nuôi; vật liệu có khả năng tái sử dụng, tái chế được chuyển giao cho đơn vị phù hợp. Phần còn lại mới đưa vào hệ thống xử lý. Với mục tiêu giảm chôn lấp trực tiếp xuống tối đa 50%, chôn lấp được xác định là phương án cuối cùng, sau khi đã tính đến tái sử dụng, tái chế và thu hồi năng lượng.

Cùng với rác sinh hoạt, Tiêu chí 8.2 mở rộng sang chất thải chăn nuôi và phụ phẩm nông nghiệp. Tiêu chí khuyến khích áp dụng các mô hình khí sinh học, ủ compost, đệm lót sinh học, chế phẩm vi sinh… để biến chất thải thành phân bón, nguyên liệu hoặc năng lượng.

Phụ phẩm như rơm rạ, thân cây sau thu hoạch có thể dùng trồng nấm, làm thức ăn chăn nuôi, phân hữu cơ, năng lượng sinh khối hoặc phủ gốc cải tạo đất. Qua đó, chất thải trở lại chu trình sản xuất, giảm ô nhiễm và từng bước hình thành mô hình nông nghiệp tuần hoàn.

Kiểm soát nguồn ô nhiễm, nâng chất lượng cảnh quan

Quản lý môi trường nông thôn được yêu cầu kiểm soát từ nơi phát sinh, thay vì chỉ xử lý hậu quả. Tiêu chí 8.3 tập trung vào các cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, chế biến nông, lâm, thủy sản và làng nghề.

Các cơ sở thuộc diện phải thực hiện hồ sơ môi trường phải phù hợp quy hoạch, hoàn thiện thủ tục theo quy định và có công trình thu gom, xử lý chất thải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Với cơ sở không thuộc diện lập hồ sơ, vẫn phải kiểm soát chất thải rắn, chất thải nguy hại, nước thải, bụi và khí thải. 

Đối với làng nghề, yêu cầu cao hơn về phương án bảo vệ môi trường, tổ chức tự quản và hệ thống thu gom, xử lý nước thải, nước mưa, chất thải rắn. Những ngành nghề không khuyến khích phát triển phải từng bước di dời hoặc chuyển đổi theo quy định.

Cùng với kiểm soát nguồn thải, Tiêu chí 8.5 hướng tới cải thiện thực chất cảnh quan và không gian sống. Cây xanh được bố trí phù hợp điều kiện từng vùng, ưu tiên cây bản địa, đồng thời tập trung tại trường học, trạm y tế, chợ, trung tâm văn hóa - thể thao và các khu sinh hoạt cộng đồng.

Với ao, hồ, kênh, mương, yêu cầu là không để rác tồn đọng, bảo đảm dòng chảy và xử lý các điểm ô nhiễm. Những khu vực có khả năng phục hồi có thể được kết hợp thành không gian sinh thái, vui chơi và sinh hoạt cộng đồng.

Đường làng, ngõ xóm phải được duy trì vệ sinh, bảo đảm thoát nước, hạn chế nước thải ứ đọng và tập kết rác sai quy định. Việc cải tạo vườn tạp, hàng rào xanh, tuyến đường hoa cần phù hợp thực tế, hướng tới cảnh quan sạch, an toàn và có giá trị sử dụng, thay vì chạy theo hình thức.

Hướng tới môi trường sống an toàn và bền vững hơn

Yêu cầu về môi trường không dừng ở cấp xã mà được mở rộng lên cấp tỉnh. Theo hướng dẫn, khu xử lý chất thải rắn tập trung là một trong những điều kiện xem xét tỉnh, thành phố hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026-2030.

Khu xử lý phải phù hợp quy hoạch, có đầy đủ hồ sơ môi trường, áp dụng công nghệ phù hợp, tăng thu hồi tài nguyên, năng lượng, giảm chất thải thứ cấp và hạn chế chôn lấp trực tiếp. Qua đó, hình thành sự liên kết giữa khâu phân loại, thu gom tại cơ sở với năng lực xử lý ở cấp tỉnh.

Tiêu chí môi trường giai đoạn 2026-2030 đang chuyển theo hướng quản lý toàn bộ dòng chất thải thay vì chỉ thu gom; tăng tái sử dụng, tái chế thay vì xử lý cuối cùng; phục hồi chất lượng môi trường thay cho chỉnh trang hình thức; đánh giá bằng kết quả thực tế thay cho hồ sơ đơn thuần.

Để đáp ứng yêu cầu, Cục Môi trường đề nghị các địa phương cần rà soát hiện trạng từng xã, xác định những chỉ tiêu còn thiếu và ưu tiên nguồn lực cho các vấn đề tác động trực tiếp đến đời sống như rác thải, nước thải, chất thải chăn nuôi, ao hồ và kênh mương ô nhiễm.

Cùng với đầu tư hạ tầng, cần hoàn thiện hệ thống thống kê, hồ sơ, hợp đồng thu gom và kiểm tra thực tế để bảo đảm kết quả đánh giá phản ánh đúng chất lượng môi trường. Người dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và cộng đồng cần tham gia từ phân loại, thu gom, tái chế đến bảo vệ cảnh quan.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là hoàn thành tiêu chí, mà tạo chuyển biến có thể đo đếm trong đời sống nông thôn: chất thải được quản lý từ nguồn, tài nguyên được tận dụng, nguồn nước và cảnh quan được bảo vệ, sản xuất được kiểm soát, hướng tới môi trường sống an toàn và bền vững hơn.