AI và các tập đoàn công nghệ đang “can thiệp” vào hệ thống lương thực toàn cầu

Một báo cáo mới của nhóm chuyên gia quốc tế về hệ thống thực phẩm bền vững IPES-Food cho rằng nhiều tập đoàn công nghệ lớn đang hợp tác với các doanh nghiệp nông nghiệp công nghiệp để tác động đến quyết định sản xuất của nông dân thông qua các nền tảng dữ liệu và công cụ trí tuệ nhân tạo.

Các công ty như Google, Microsoft, Amazon, IBM và Alibaba được cho là đang phát triển các hệ thống phân tích dữ liệu nông nghiệp nhằm đưa ra khuyến nghị về loại cây trồng, giống cây và phương thức canh tác. Theo các chuyên gia, cách tiếp cận này có thể tạo ra một mô hình quản lý nông nghiệp từ trên xuống, trong đó các tập đoàn lớn có ảnh hưởng ngày càng lớn đến việc nông dân nên trồng gì và sản xuất như thế nào.

Pat Mooney, chuyên gia nông nghiệp người Canada và là một trong những tác giả của báo cáo Head in the Cloud, cho rằng hệ thống này có nguy cơ khiến sản xuất nông nghiệp toàn cầu ngày càng tập trung vào một số loại cây trồng chủ lực.

Theo ông, nhiều nền tảng công nghệ hiện chủ yếu tập trung vào năm loại cây phổ biến gồm ngô, lúa gạo, lúa mì, đậu tương và khoai tây. Điều này có thể khiến các cây trồng bản địa hoặc cây trồng truyền thống ít được chú ý trong các khuyến nghị sản xuất.

Theo báo cáo, điều này có thể khiến nông dân dần phụ thuộc vào hệ sinh thái nông nghiệp toàn cầu hóa, nơi hạt giống, máy móc và vật tư đầu vào đều do các doanh nghiệp lớn cung cấp.

Các chuyên gia cũng cảnh báo rằng hệ thống lương thực toàn cầu vốn đã bộc lộ nhiều rủi ro trước các cú sốc như biến đổi khí hậu hay xung đột địa chính trị. Cuộc chiến tại Ukraine trong những năm gần đây cho thấy chuỗi cung ứng lương thực quốc tế có thể dễ dàng bị gián đoạn.

Theo Mooney, việc phụ thuộc quá nhiều vào một hệ thống nông nghiệp toàn cầu hóa và do các tập đoàn đa quốc gia chi phối có thể khiến an ninh lương thực trở nên mong manh hơn. Ông cho rằng sản xuất lương thực cần dựa nhiều hơn vào điều kiện địa phương và tri thức bản địa của nông dân.

Hiện nay, các nền tảng công nghệ nông nghiệp thu thập dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm thông tin từ nông dân, cảm biến vệ tinh, thiết bị bay không người lái và các hệ thống giám sát đất đai. Những dữ liệu này sau đó được xử lý bằng thuật toán để đưa ra khuyến nghị sản xuất, chẳng hạn đề xuất giống cây trồng phù hợp với độ ẩm đất hoặc điều kiện khí hậu của từng khu vực.

Tuy nhiên, các chuyên gia lo ngại rằng những khuyến nghị này có thể thiên về các loại cây trồng mang lại lợi ích cho hệ sinh thái kinh doanh của các tập đoàn, chẳng hạn các giống cây trồng cần sử dụng hạt giống thương mại, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật.

Theo dự báo của tổ chức Fortune Business Insights, thị trường công nghệ số trong nông nghiệp có quy mô khoảng 30 tỷ USD vào năm ngoái và có thể đạt tới 84 tỷ USD vào năm 2034. Ngân hàng Thế giới cũng đã cấp hơn 1,15 tỷ USD cho các dự án nông nghiệp số, trong khi Liên minh châu Âu đầu tư khoảng 200 triệu euro cho các nghiên cứu trong lĩnh vực này.

Lim Li Ching, đồng chủ tịch IPES-Food, cho rằng việc “canh tác bằng thuật toán” không phải là mô hình mà nhiều nông dân mong muốn. Theo bà, đổi mới công nghệ trong nông nghiệp cần xuất phát từ nhu cầu thực tế của người sản xuất và tôn trọng vai trò của họ trong việc bảo tồn đa dạng sinh học nông nghiệp.

Theo các chuyên gia, nhiều mô hình đổi mới từ cộng đồng nông dân đã cho thấy hiệu quả trong việc duy trì hệ thống lương thực bền vững. Tại Peru, các gia đình nông dân đang bảo tồn hàng trăm giống khoai tây bản địa. Ở Trung Quốc, nhiều cộng đồng nông thôn tiếp tục duy trì hệ thống lưu giữ và trao đổi hạt giống truyền thống. Trong khi đó, nông dân tại Tanzania sử dụng mạng xã hội để chia sẻ thông tin về thời tiết và giá cả thị trường.

Các chuyên gia cho rằng thay vì chỉ tập trung vào các nền tảng công nghệ quy mô lớn, các nhà hoạch định chính sách nên tăng cường hỗ trợ nghiên cứu và sáng kiến từ chính cộng đồng nông dân địa phương.

Bài học cho quá trình chuyển đổi số nông nghiệp

Tại Việt Nam, chuyển đổi số trong nông nghiệp đang được thúc đẩy mạnh mẽ, từ việc ứng dụng dữ liệu vệ tinh, cảm biến môi trường đến các nền tảng quản lý trang trại thông minh. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng việc ứng dụng công nghệ cần gắn với điều kiện sản xuất thực tế của từng vùng và phát huy tri thức bản địa của nông dân.

Trong bối cảnh đó, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo được xem là công cụ hỗ trợ nâng cao hiệu quả sản xuất, thay vì thay thế vai trò quyết định của người nông dân trong việc lựa chọn cây trồng và mô hình canh tác.