Chùa Bổ Đà: Đại danh lam cổ tự nổi tiếng vùng Kinh Bắc

 Ngôi chùa cổ kính nghìn năm tuổi

Khu di tích chùa Bổ Đà tọa lạc trên đất tứ linh, nằm ở phía Bắc chân núi Phượng Hoàng thuộc dãy núi Bổ Đà Sơn, xa xa là dòng sông Cầu thơ mộng. Chùa Bổ Đà thuộc xã Tiên Sơn, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang, đây là một vị trí khá đắc địa, là vùng sơn thủy hữu tình. Khu di tích được chia thành 5 đơn nguyên kiến trúc chính, bao gồm: chùa Tứ Ân, am Tam Đức, chùa Cao, vườn Tháp và ao Miếu. Căn cứ vào những dấu vết vật chất và thư tịch còn lại, khu di tích chùa Bổ Đà là công trình tôn giáo được xây dựng và phát triển mạnh vào thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVIII) và thời Nguyễn (thế kỷ XIX). Đầu thế kỷ XVIII, niên hiệu Bảo Thái (1720 - 1729).

Quá trình phát triển của chùa Bổ Đà gắn liền với từng giai đoạn lịch sử của dân tộc Việt Nam. Trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã đưa quân trinh sát về chùa để chuẩn bị lực lượng cho giải phóng miền Nam. Tại đây, các chiến sĩ được các nhà sư dạy võ. Chùa Bổ Đà cũng đã góp công sức đáng kể trong các cuộc kháng chiến của dân tộc khi có 14 sư ông tòng quân đánh giặc thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Đến giai đoạn tổng động viên chống Mỹ, cũng có 6 sư ông tòng quân đánh giặc.

Chùa Bổ Đà là nơi kế truyền các vị Tổ sư khai trường thuyết pháp, đào luyện tăng đồ của Thiền phái Lâm Tế, san khắc kinh Phật. Hằng năm, vào mùa An cư kiết hạ có các vị tăng ni trong vùng về đây tham thiền học đạo rất đông. Đến ngày cuối cùng của mùa An cư kiết hạ, chư tăng họp lại, kiểm điểm thành quả, làm lễ sám hối, tuyên bố hoàn mãn được gọi chung là ngày Tự tứ, áp dụng chung cả hai dòng Phật giáo Bắc tông và Nam tông. Cho đến nay, tại chùa Bổ Đà, các tăng ni vẫn duy trì được truyền thống An cư kiết hạ.

Chùa Bổ hay Chùa Bổ Đà được thiết kế theo lối kiến trúc khá đặc biệt. Theo kiểu “nội công ngoại bế”, ngoại là chữ vi bố trí 8 cửa xuất nhập ra vào tượng trưng cho 8 quái của vũ trụ: “Càn, Khảm,Tốn, Chấn, Cấn, Ly, Khôn, Đoài, xung quanh được bao bọc bởi hệ thống rặng tre xanh tốt, hệ thống tường đất. Đường đi của chùa theo hình chữ lục, với 16 khối kiến trúc liên hoàn nối thông nhau, tạo thành hệ thống các tòa ngang dãy dọc. Lối kiến trúc độc đáo và khác biệt này mang tới vẻ u tịch, thanh vắng mà vô cùng linh thiêng.

Tại các hạng mục kiến trúc của toàn thể khu di tích, các mảng chạm khắc  thể hiện sự đặc sắc và vô cùng tinh xảo với chủ đề phong phú như: hoa văn vân mây, vân xoắn, hoa cúc, hình lá lật, linh thú, đề tài tứ linh, tứ quý… như một bảo tàng kiến trúc mang phong cách nghệ thuật đan xen giữa thời Lê Trung Hưng và thời Nguyễn.

Lưu giữ, tôn vinh các giá trị văn hóa, di sản độc đáo

Khu di tích chùa Bổ Đà được đánh giá là nơi lưu trữ những giá trị, di sản độc đáo về kiến trúc, thẩm mỹ, văn hóa. Hiện nay, chùa Bổ vẫn còn lưu giữ một kho tàng di sản Hán, Nôm trên nhiều loại hình, trong đó có 1.935 mộc bản kinh Phật và 18 bộ sách kinh chính. Trải qua nhiều thế kỷ, bộ mộc bản kinh Phật này vẫn còn khá nguyên vẹn. Các ván kinh được khắc trên gỗ thị không bị cong vênh và rất nhẹ. Kinh được khắc nổi bằng chữ Hán, nét chữ tinh xảo còn lưu lại đến nay.

 Vừa qua, bộ mộc bản kinh Phật của chùa Bổ Đà đã được Liên minh Kỷ lục thế giới (Worldkings) xác nhận và vinh danh là bộ mộc bản kinh Phật khắc trên gỗ thị cổ nhất Việt Nam. Theo Thượng tọa Tự Tục Vinh, Trụ trì chùa Bổ Đà, hiện đặc thù chùa có 3 bộ “Lăng Nghiêm Chính Mạch”, “Nam Hải Ký Quy” và “Yết Ma Hội Bản” là những bộ kinh mộc bản duy nhất tại chùa và chưa có trên thế giới.

Nhắc đến chùa Bổ Đà hay một lần đến với khu Di tích lịch sử này, du khách đều tò mò về những nét độc đáo của khu vườn tháp rộng trên 7.500 m², gồm 110 ngôi tháp và mộ lớn nhỏ khác nhau. Trong đó, có 97 ngôi tháp cổ có lịch sử hàng trăm năm. Các ngôi tháp đều được xây bằng đá và gạch chỉ với kỹ thuật truyền thống bắt mạch vôi mật mía. Các ngôi tháp mộ xếp hàng hàng, lớp lớp. Mỗi toà thápít nhất an táng từ 4 thi hài đến 26 thi hài. Tổng cộng nơi đây lưu tàng xá lỵ, tro cốt nhục thân của hơn 1.214 vị tăng, ni phật tử của Thiền phái Lâm Tế trên cả nước.

Chùa Bổ Đà cũng lưu giữ 40 pho tượng Phật, trong đó phần lớn là tượng Phật cổ thời Lê, Nguyễn như bộ tượng Tam Thế, tượng A Di Đà, tượng Thích Ca niệm sen, tòa Cửu Long, tượng Tam Châu… chính vì lưu giữ được số lượng lớn tòa tháp và pho tượng Phật có giá trị quan trọng mà vườn tháp tại chùa Bổ Đà được tôn xưng là vườn tháp lớn nhất Việt Nam.

Lễ hội chính của chùa Bổ Đà được tổ chức từ ngày 16 đến 18 tháng Hai (Âm lịch) hằng năm. Trong khuôn khổ lễ hội, có nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao đặc sắc, hấp dẫn thể hiện rõ bản sắc, truyền thống dân tộc như: liên hoan hát quan họ huyện Việt Yên, hát quan họ trên thuyền, triển lãm sinh vật cảnh, hội thi viết thư pháp, triển lãm sản vật làng nghề nông sản...

Thượng tọa Tự Tục Vinh, Trụ trì chùa Bổ Đà cho biết, vào ngày lễ hội, nhà chùa thường chuẩn bị khoảng 120 mâm cỗ cúng, tất cả bà con trong các làng đều tới tham gia, không khí vô cùng nhộp nhịp, hòa cùng không gian sinh hoạt văn hóa, văn nghệ mang đậm màu sắc văn hóa truyền thống vùng Kinh Bắc.

Với những giá trị độc đáo, nổi bật được bảo tồn, lưu giữ và phát triển, khu di tích chùa Bổ Đà đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt và đồng thời, lễ hội Bổ Đà cũng được xếp hạng là Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

Có thể khẳng định, khu Di tích chùa Bổ Đà là một trong các đại danh lam cổ tự nổi tiếng của vùng Kinh Bắc xưa (Bắc Giang ngày nay). Trải qua nhiều lần được trùng tu, tôn tạo nhưng nơi đây cơ bản vẫn giữ được nét kiến trúc đặc biệt, cổ kính từ hoa văn tường đất, vườn tháp đến thiết kế hoa văn gỗ truyền thống mang phong cách nghệ thuật đan xen theo thời gian./.