Chùa Đệ Tứ tỉnh Nam Định - Di tích lịch sử văn hoá quốc gia

Chùa Đệ Tứ còn có tên chữ là Đại Thánh Quán, được xây dựng trên nền móng cũ của cung Đệ Tứ vào thế kỷ XIII dành cho các vương phi, công chúa, hoàng thân quốc thích nghỉ ngơi. Theo tư liệu của Sở Văn hóa – Thông tin Nam Định, nơi đây là hành cung thứ 4 do nhà Trần xây dựng, người dân nơi đây đã dùng chữ Đệ Tứ làm tên xã, dựng chùa thờ Phật và thờ Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật (Hoàng tử thứ 6 của Vua Trần Thái Tông), đã được phong Thái uý Quốc công (1302), Tá Thánh Thái sư (1324) và Đại Vương (1328).

Hàng năm chùa tổ chức lễ chính kỵ Ngài vào ngày 28 tháng 8 (âm lịch). Chùa đã được Bộ Văn hóa Thông tin công nhận là Di tích lịch sử văn hóa quốc gia.

Trải qua thời gian, ngôi chùa còn lưu giữ những tên địa danh mang nhiều ý nghĩa lịch sử như Ao Kho tương truyền là kho hàng nhà Trần, Thượng Viên, Viên Vĩ là những khu vườn cảnh... tại mỗi khu vực đó, Nhân dân đã tìm thấy nhiều di vật như sóc đá, chân tảng đá, mô hình tháp...

Chùa Đệ Tứ không chỉ là một nơi ẩn chứa nhiều giá trị khảo cổ học mà còn là một công trình kiến trúc có giá trị nghệ thuật. Nằm quay hướng Tây, ẩn dưới những tán cây cổ thụ to lớn và quang cảnh làng mạc thanh bình, ngôi chùa làm theo kiểu chữ công, kết hợp với các công trình phụ trợ xung quanh như giếng nước, vườn cây, nhà tổ, tăng phòng, nhà khách tạo thành một không gian linh thiêng, gần gũi và tĩnh lặng.

Tiền đường gồm 5 gian 2 chái được tu sửa vào năm Thành Thái thứ 8 (1898) nên mang đậm phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Toàn bộ tiền đường gồm có 6 bộ vì được làm theo kết cấu chồng rường giá chiêng, bẩy tiền, bẩy hậu. Trên các xà dọc, xà nách, câu đầu được điểm xuyết nhẹ nhàng các họa tiết long chầu, tứ quý, lá lật với đường nét thoáng đạt. Gánh đỡ bộ mái tiền đường là 24 cây cột lim đều có đường kính 0,30 m.

Tam bảo ba gian được nối với tiền đường bởi kỹ thuật giao mái bắt vần. Tam bảo gồm 4 gian xây dọc, đặt trên vì 4 hàng chân theo kết cấu kẻ truyền. Trên các câu đầu, bẩy, kẻ được bào trơn, chạy đường chỉ kép. Tại tam bảo có bài trí 15 pho tượng mang phong cách thời Nguyễn chia làm 5 lớp.

Thượng điện gồm 3 gian xây ngang, nối với tam bảo bằng kỹ thuật giao mái bắt vần. Tại đây, các cấu kiện gỗ cũng được trang trí nhẹ nhàng, đơn giản tạo thành một không gian rộng rãi, thoáng đạt.

Bao quanh ngôi chùa là nhà tổ 7 gian, nhà khách 7 gian, phủ mẫu 3 gian, tăng phòng 5 gian. Tất cả các hạng mục công trình này đều được làm bằng gỗ lim, mái lợp ngói nam. Trải qua thời gian, được sự quan tâm của chính quyền và Nhân dân địa phương nên các công trình vẫn giữ được độ bền vững cùng các phong cách kiến trúc cổ truyền.

Cũng giống như nhiều ngôi chùa khác, chùa Đệ Tứ ngoài thờ Phật còn thờ các vị tướng thời Trần như: Trần Nhật Duật, Phạm Ngũ Lão. Trải qua thời gian, cùng với những di tích lịch sử văn hóa khác, chùa Đệ Tứ đã góp phần tạo nên một quần thể di tích văn hóa thời Trần ở Nam Định - nơi phát tích của vương triều Trần giúp cho mỗi du khách khi ghé về thăm sẽ được sống lại thời kỳ lịch sử huy hoàng của dân tộc.

(1) Kiến trúc “nội công ngoại quốc” có thể thấy phổ biến nhất ở các ngôi chùa của Việt Nam, nghĩa là kiến trúc bên trong có hình chữ công (工), bên ngoài có hình chữ quốc (国).

Theo nghiên cứu của các kiến trúc sư, chùa kiểu “nội công ngoại quốc” là kiểu chùa có hai hành lang dài nối liền nhà tiền đường ở phía trước với nhà hậu đường (có thể là nhà Tổ hay nhà Tăng) ở phía sau làm thành một khung hình chữ nhật bao quanh lấy nhà thiêu hương, nhà thượng điện hay các công trình kiến trúc khác ở giữa.

Bố cục mặt bằng chùa có dạng phía trong hình chữ công (工), còn phía ngoài có khung bao quanh như chữ khẩu (口) hay như ở chữ quốc (国).

Đây là các dạng bố cục của các công trình kiến trúc chính. Ngoài ra, trong chùa còn có những ngôi nhà khác như nhà Tổ (nơi thờ các vị sư từng trụ trì ở chùa nay đã tịch), hoặc nhà Tăng (nơi ở của các nhà sư) và một số kiến trúc khác như gác chuông, tháp và tam quan.

Chùa kiểu chữ công (工) là phổ biến hơn cả. Tuy nhiên có một số ngoại lệ, tiêu biểu là chùa Một Cột ở Hà Nội có hình dáng một bông sen nở trên mặt nước, hay ngôi chùa mới được xây cất như chùa Vĩnh Nghiêm có hai tầng ở Thành phố Hồ Chí Minh mang trong mình cả những nét truyền thống Phật giáo và cả những thành tựu của kiến trúc. Nhưng những ngoại lệ như vậy không nhiều.

Kiến trúc “nội công ngoại quốc” còn thấy ở một số đình, như đình làng Chèm ở xã Thụy Phương, huyện Bắc Từ Liêm, Hà Nội. Đây là một trong những ngôi đình cổ nhất tồn tại gần như nguyên vẹn ở Việt Nam. Đình Chèm có niên đại cách đây hơn 2.000 năm, thờ đức Thánh làng Chèm, tức Lý Thân (còn gọi là Lý Ông Trọng hay Đức Thánh Chèm). Đình nằm ngay cạnh Sông Hồng, bên bến phà Chèm. Năm 1990, đình Chèm được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia; đến tháng 12-2017 được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.