Hồ tiêu Việt Nam: Từ xuất khẩu thô đến hành trình gia tăng giá trị

Theo số liệu của Hiệp hội Hồ tiêu Việt Nam (VPA), năm 2023 Việt Nam xuất khẩu khoảng 260.000 tấn hồ tiêu, thu về gần 1 tỷ USD, chiếm hơn 35% tổng lượng xuất khẩu hồ tiêu toàn cầu. Tuy nhiên, giá trị trung bình mà Việt Nam thu về chỉ khoảng 3.500–3.700 USD/tấn, thấp hơn so với hồ tiêu xuất khẩu từ Ấn Độ (trên 5.000 USD/tấn) hay Brazil (4.500 USD/tấn), do tỷ lệ chế biến sâu còn thấp và phụ thuộc lớn vào xuất thô.

Một trong những nguyên nhân chính là hơn 80% hồ tiêu Việt vẫn xuất khẩu ở dạng thô, chưa được làm sạch kỹ, chưa phân loại theo cấp độ, chưa đạt các tiêu chuẩn quốc tế như FSSC 22000 hay HACCP. Điều này khiến doanh nghiệp Việt chủ yếu bán nguyên liệu cho các nhà nhập khẩu – nơi sau đó họ tiến hành sơ chế, phân loại, khử khuẩn, đóng gói dưới thương hiệu riêng và bán ra thị trường với giá cao gấp nhiều lần. Ví dụ, một tấn hồ tiêu thô từ Việt Nam có thể được tái chế biến, đóng gói thành sản phẩm gia vị có thương hiệu tại Đức hoặc Hà Lan, và bán lẻ ra thị trường với giá lên tới 20.000–25.000 USD/tấn quy đổi.

Trong khi đó, các doanh nghiệp Việt còn gặp nhiều khó khăn để chuyển sang chế biến sâu. Đầu tiên là rào cản công nghệ: hệ thống khử khuẩn bằng hơi nước, tiệt trùng tiêu chuẩn châu Âu có giá từ 3–5 tỷ đồng, chưa kể chi phí vận hành và bảo trì. Thứ hai là tiêu chuẩn chất lượng: để đạt chứng chỉ FSSC 22000, doanh nghiệp cần có hệ thống quản lý an toàn thực phẩm đồng bộ, từ vùng nguyên liệu đến đóng gói. Với các cơ sở nhỏ hoặc vừa, đây là gánh nặng không dễ vượt qua nếu không có sự hỗ trợ kỹ thuật và tài chính.

Thứ ba, nhiều doanh nghiệp Việt Nam thiếu bộ phận marketing quốc tế chuyên biệt. Các công ty không đủ nguồn lực để xây dựng thương hiệu, tham gia hội chợ quốc tế, hoặc thiết lập quan hệ với các hệ thống phân phối lớn. Chính vì vậy, hồ tiêu Việt – dù là hàng đầu thế giới – vẫn thường nằm ẩn sau bao bì thương hiệu nước ngoài.

Dẫu vậy, đã có những điểm sáng mở đường. Công ty VietinFood, chẳng hạn, đã xây dựng nhà máy sơ chế, khử khuẩn bằng hơi nước, phân loại theo yêu cầu từng thị trường và đạt tiêu chuẩn FSSC 22000. Nhờ đó, họ đã xuất khẩu thành công sản phẩm tiêu đóng gói cao cấp vào hệ thống nhà hàng 5 sao tại châu Âu, bao gồm cả các chuỗi đạt sao Michelin.

Đại diện doanh nghiệp này cho biết: “Trước đây chúng tôi chỉ xuất thô qua các đầu mối Singapore hoặc Đức. Giờ đây, tiêu đóng gói thương hiệu Việt Nam xuất hiện trên bàn ăn của nhà hàng Michelin là bước ngoặt khẳng định tiềm năng gia vị Việt nếu biết làm đúng cách.”

Để tối ưu hóa sản xuất và nâng giá trị xuất khẩu, ngành hồ tiêu Việt Nam cần đồng bộ ba trụ cột: vùng nguyên liệu sạch, công nghệ chế biến đạt chuẩn quốc tế, và chiến lược xây dựng thương hiệu quốc gia. Một số vùng trồng như Đắk Lắk, Gia Lai, Bình Phước đã bắt đầu áp dụng tiêu chuẩn hữu cơ, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR và liên kết với các doanh nghiệp chế biến. Tuy nhiên, tỷ lệ còn khiêm tốn, dưới 10% diện tích.

Về chính sách, nhiều chuyên gia kiến nghị Nhà nước cần có gói hỗ trợ tín dụng ưu đãi riêng cho doanh nghiệp đầu tư chế biến hồ tiêu, nhất là ở khâu công nghệ khử khuẩn và đóng gói đạt tiêu chuẩn xuất khẩu. Đồng thời, tăng cường đàm phán thương mại để đưa hồ tiêu vào danh mục sản phẩm chiến lược trong các FTA thế hệ mới. Việc đẩy mạnh xúc tiến thương mại quốc gia, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ tiếp cận thị trường cao cấp là điều kiện tiên quyết để hồ tiêu Việt bước qua giới hạn "nguyên liệu thô" và thành sản phẩm có thương hiệu.

Hồ tiêu Việt Nam đã đi rất xa về lượng. Giờ là lúc đi sâu về chất. Chỉ khi chuyển mình toàn diện, ngành gia vị chủ lực này mới thực sự vươn lên xứng tầm với vị thế số một thế giới.