Khắc phục những "khoảng trống" để văn hóa tạo đột phá

Theo các văn nghệ sĩ, nhà nghiên cứu văn hóa, phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại Phiên họp vừa có tầm nhìn, vừa có tính hành động cao, tạo động lực để văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển đất nước.

Nhìn thẳng vào những "khoảng trống" để tạo đột phá 

Sau nửa năm triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, bên cạnh những kết quả bước đầu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ "bốn khoảng trống" cần sớm được nhận diện và khắc phục, đồng thời quán triệt "ba chuyển dịch lớn" nhằm đưa văn hóa phát triển tương xứng với yêu cầu của thời kỳ mới.

Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Trần Thị Thu Đông, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam cho rằng, bài phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước rất thẳng thắn, khoa học và sát thực tiễn, thể hiện tinh thần nhìn thẳng vào sự thật để tìm ra giải pháp phát triển. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã chỉ rõ: Bên cạnh những kết quả bước đầu sau nửa năm thực hiện Nghị quyết 80, vẫn còn những khoảng cách lớn "từ chủ trương đến sản phẩm, từ chương trình đến tác động thực tế".

"Bốn khoảng trống" được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu ra đã "chạm" trúng những điểm nghẽn căn cốt nhất. Đó là sức hấp dẫn, lan tỏa của giá trị văn hóa dân tộc trên không gian số còn chưa theo kịp tốc độ của các nền tảng, nội dung số. Đó là việc chúng ta sở hữu kho tàng đồ sộ - hơn 40.000 di tích, gần 70.000 di sản văn hóa phi vật thể, 38 di sản được UNESCO ghi danh - nhưng phần lớn chưa được số hóa, chuẩn hóa, chưa chuyển hóa thành dữ liệu, tri thức số và tài sản trí tuệ. Đó là năng lực sáng tạo những sản phẩm văn hóa đủ sức cạnh tranh, trở thành biểu tượng quốc gia còn hạn chế. Và đó là sự thiếu đồng bộ của thể chế, hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, khi ngành này mới đóng góp khoảng 4% GDP so với mục tiêu 7% vào năm 2030.

Từ nhận diện đó, "ba chuyển dịch lớn" Tổng Bí thư, Chủ tịch nước quán triệt chính là lời giải mang tầm tư tưởng: chuyển từ coi văn hóa là một lĩnh vực sang xác lập văn hóa là nền tảng tinh thần, trụ cột và động lực tăng trưởng mới; chuyển từ không gian truyền thống sang phát triển văn hóa trong cả không gian thực và không gian số, coi tự chủ về dữ liệu, nền tảng, nội dung là một phần của chủ quyền quốc gia; và chuyển từ tư duy bảo tồn là chủ yếu sang kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn và sáng tạo. Theo Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Trần Thị Thu Đông, cốt lõi của cả ba chuyển dịch là bước chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển. 

Tâm đắc với thông điệp về xây dựng “chủ quyền văn hóa trên không gian số”, gắn với yêu cầu làm cho di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam chia sẻ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã thẳng thắn chỉ ra, một bộ phận người dân, nhất là thế hệ trẻ, đang tiếp cận, ghi nhớ và hiểu biết về văn hóa nước ngoài nhiều hơn chính giá trị của dân tộc mình. Nếu văn hóa Việt Nam không hiện diện một cách hấp dẫn trên không gian số, chúng ta sẽ dần đánh mất “quyền dẫn dắt giá trị” ngay trên sân nhà. Đây là một cảnh báo rất đáng suy nghĩ.

Là người gắn bó với nhiếp ảnh và hoạt động văn học nghệ thuật, Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Trần Thị Thu Đông đặc biệt xúc động khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhắc lại lời dạy của Bác Hồ: "Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi" và liên hệ với sức sống bền bỉ của văn hóa, đã giúp dân tộc ta vượt qua hơn một nghìn năm đối mặt nguy cơ đồng hóa mà vẫn giữ được tiếng nói, chữ viết, phong tục, đạo lý. Thông điệp ấy nhắc nhở rằng, nếu trước đây phải bảo vệ văn hóa trước sự cưỡng bức, thì nay thách thức đến từ cuộc cạnh tranh về sức hấp dẫn trong môi trường số, nơi dữ liệu, thuật toán và trí tuệ nhân tạo đang tham gia định hình thị hiếu, lối sống.

Cũng vì thế, Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Trần Thị Thu Đông bày tỏ sự đồng tình với yêu cầu số hóa phải thực chất, không chạy theo tỷ lệ hình thức: Một di sản không thể coi là đã số hóa chỉ vì được chụp ảnh hay đưa lên một trang thông tin, dữ liệu phải có định danh, chuẩn kỹ thuật, khả năng kết nối, chia sẻ, tái sử dụng và phải phục vụ giáo dục, nghiên cứu, du lịch, công nghiệp văn hóa. Đi kèm đó là cơ chế chia sẻ lợi ích hài hòa giữa Nhà nước, cộng đồng, nghệ nhân, tác giả và doanh nghiệp - điều mà giới sáng tạo, văn nghệ sĩ rất trông đợi.

Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam nhấn mạnh: Phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước có ý nghĩa vô cùng quan trọng, bởi vừa định hướng tư tưởng, vừa chỉ đạo hành động rất cụ thể, tạo một luồng sinh khí mới để đưa Nghị quyết 80 thực sự đi vào cuộc sống.

Về tư tưởng, việc đặt văn hóa ở vị trí nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển đã khẳng định dứt khoát tầm vóc của văn hóa trong sự nghiệp phát triển đất nước. Về hành động, các chỉ đạo đều gắn với nhiệm vụ, mốc thời gian và thước đo rõ ràng: hoàn thiện thể chế với những đạo luật nền tảng như Luật Bản quyền tác giả, Luật Hoạt động nghệ thuật, Luật Công nghiệp văn hóa; xây dựng Bộ chỉ số văn hóa quốc gia; nâng chi ngân sách cho văn hóa đạt tối thiểu 2%; phát triển công nghiệp văn hóa thành động lực tăng trưởng, với những dự án, trung tâm dẫn dắt cụ thể tại các địa phương trọng điểm...

Điều này trực tiếp khắc phục khoảng cách giữa chủ trương và kết quả thực tế mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã chỉ ra. Với đội ngũ văn nghệ sĩ, những người làm công tác quản lý và nghiên cứu văn hóa, đây vừa là cơ hội lớn - khi Nhà nước chủ trương đặt hàng, đầu tư có trọng điểm cho những tác phẩm chất lượng cao, có sức lan tỏa - vừa là trách nhiệm nặng nề: phải sáng tạo nên những sản phẩm đủ sức trở thành biểu tượng, “kể câu chuyện Việt Nam” với thế giới...

Tư duy chiến lược, kiến tạo phát triển văn hóa Việt Nam

Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh, Phó viện trưởng Viện Đào tạo Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu Khoa học, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cho rằng, việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ ra "bốn khoảng trống" và yêu cầu thực hiện "ba chuyển dịch lớn" là chỉ đạo quan trọng trong việc hình thành tư duy chiến lược, kiến tạo, phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn hiện nay.

Theo Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh, điểm đáng chú ý là bài phát biểu không chỉ tiếp tục khẳng định vị trí, vai trò của văn hóa mà đi thẳng vào những vấn đề mang tính cấu trúc, nhận diện rõ các điểm nghẽn đang cản trở quá trình chuyển hóa văn hóa thành nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm và động lực phát triển đất nước. Phân tích của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã cho thấy rõ, khoảng cách giữa kho tàng văn hóa phong phú của dân tộc với năng lực sáng tạo các sản phẩm văn hóa hiện đại còn hạn chế; giữa số lượng di sản rất lớn với khả năng chuyển hóa thành dữ liệu, tri thức và tài sản trí tuệ; giữa chủ trương phát triển công nghiệp văn hóa với thể chế và thị trường còn thiếu đồng bộ; giữa sự phát triển rất nhanh của các nền tảng số với sức hấp dẫn và khả năng lan tỏa của văn hóa Việt Nam còn chưa tương xứng.

"'Bốn khoảng trống' Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu ra cho thấy những khó khăn, thách thức rất cụ thể trong quá trình triển khai Nghị quyết 80. Chúng ta có nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, nhưng tài nguyên ấy không thể tự động được khai thác, phát huy và chuyển hóa thành sức mạnh. Muốn văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm và năng lực cạnh tranh quốc gia, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách và hệ sinh thái phát triển phù hợp, để các giá trị văn hóa được chuyển hóa thành dữ liệu, tri thức, tác phẩm, sản phẩm, thị trường và những giá trị được công chúng tự nguyện tiếp nhận" - Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh chia sẻ.

Cũng theo Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh, từ việc nhận diện bốn khoảng trống, "ba chuyển dịch lớn" đã xác lập hướng đi rất rõ từ quan điểm người đứng đầu Đảng, Nhà nước. Trước hết là chuyển từ coi văn hóa như một lĩnh vực riêng sang xác lập văn hóa là nền tảng tinh thần, trụ cột và động lực của phát triển. Điều đó có nghĩa văn hóa phải hiện diện đồng bộ trong các quyết sách về kinh tế, giáo dục, khoa học, công nghệ, quy hoạch đô thị, quốc phòng, an ninh và đối ngoại, chứ không chỉ là trách nhiệm riêng của ngành văn hóa.

Thứ hai là chuyển từ không gian văn hóa truyền thống sang đồng thời phát triển văn hóa trong không gian thực và không gian số. Không gian số ngày nay đã trở thành nơi hình thành nhận thức, thị hiếu, lối sống và hệ giá trị, nhất là đối với thế hệ trẻ. UNESCO cũng đang đặc biệt quan tâm đến nguy cơ một số nền tảng và thuật toán có thể làm suy giảm tính đa dạng của các biểu đạt văn hóa. Vì vậy, xây dựng văn hóa trên không gian số không đơn thuần là đưa thêm nội dung lên mạng, mà phải nâng cao năng lực sáng tạo, năng lực phân phối và khả năng dẫn dắt giá trị.

Thứ ba là chuyển từ bảo tồn là chủ yếu sang kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn và sáng tạo. Di sản chỉ thực sự sống khi tiếp tục có ý nghĩa trong đời sống đương đại. Nhật Bản và Hàn Quốc là những ví dụ cho thấy chất liệu truyền thống hoàn toàn có thể được tái tạo trong điện ảnh, âm nhạc, thiết kế, hoạt hình, trò chơi và du lịch mà vẫn giữ được dấu ấn văn hóa dân tộc.

"Bốn khoảng trống' giúp chúng ta nhìn rõ những điểm yếu, còn “ba chuyển dịch lớn” chỉ ra cách khắc phục. Đó là sự chuyển từ bảo tồn tĩnh sang phát triển động; từ quản lý hành chính sang kiến tạo hệ sinh thái; từ đầu tư cho hoạt động sang đầu tư cho năng lực; và từ đánh giá bằng số lượng sang đánh giá bằng tác động thực chất đối với con người và xã hội" - Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh phân tích và nhấn mạnh: Bài phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm có ý nghĩa định hướng cụ thể hóa rất quan trọng, chuyển Nghị quyết 80 từ hệ thống quan điểm, mục tiêu và định hướng chiến lược thành một chương trình hành động có trọng tâm, có chủ thể chịu trách nhiệm, có sản phẩm đầu ra, có thời hạn và có tiêu chí đánh giá.

Trong bài phát biểu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu rất cụ thể đối với khâu tổ chức thực hiện. Không chỉ nêu mục tiêu chung, mà còn chỉ rõ cơ quan chủ trì, nhiệm vụ cần hoàn thành, sản phẩm phải hình thành và thời điểm phải báo cáo. "Điều đó giúp khắc phục tình trạng triển khai nghị quyết theo lối hành chính. Bên cạnh đó, yêu cầu xây dựng Bộ chỉ số văn hóa quốc gia, Bộ chỉ số thống kê về đóng góp của công nghiệp văn hóa và Bộ chỉ số theo dõi thực hiện Nghị quyết 80 cũng thể hiện sự chuyển đổi từ quản lý hành chính sang quản trị bằng dữ liệu và kết quả", Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh bày tỏ quan điểm.

Từ những chỉ đạo cụ thể, sâu sát của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, các nghệ sĩ, nhà nghiên cứu văn hóa tin tưởng nếu tinh thần chỉ đạo ấy được cụ thể hóa quyết liệt, đồng bộ, với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo, văn hóa Việt Nam sẽ chuyển mình mạnh mẽ, thực sự trở thành nền tảng tinh thần và động lực đưa đất nước phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.