Làng nghề Phú Túc và hành trình gần 400 năm bền bỉ với thời gian

Cỏ tế - loài cây gắn bó với đời sống người dân

Theo người dân địa phương, cỏ tế là loại cây thuộc họ dương xỉ, mọc nhiều ở các vùng trung du, miền núi phía Bắc. Nhờ đặc tính mềm, dẻo, độ bền cao và dễ tạo hình, cỏ tế từ lâu đã trở thành nguyên liệu phù hợp cho nghề đan lát thủ công.

Để tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh, cỏ tế sau khi thu mua phải được phân loại kỹ lưỡng, phơi ít nhất ba nắng to liên tục để đảm bảo độ bền và màu sắc. Tùy từng sản phẩm, cỏ được chẻ đôi, chẻ ba hoặc chẻ tư. Công đoạn đan đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và kinh nghiệm lâu năm của người thợ.

Sau khi tạo hình, sản phẩm tiếp tục được hun diêm sinh, nhúng dầu keo nhiều lần nhằm giữ màu, chống mốc và nâng cao tuổi thọ. Chính sự cầu kỳ ấy đã làm nên giá trị cho những sản phẩm tưởng chừng giản dị nhưng lại chứa đựng tinh hoa của làng nghề truyền thống.

Từ cỏ dại ven rừng đến nghề tổ trăm năm

Theo Ngọc phả thôn Lưu Thượng, nghề đan cỏ tế Phú Túc khởi nguồn từ năm 1683, gắn với tên tuổi bà Nguyễn Thảo Lâm - người được tôn vinh là Tổ nghề. Trong bối cảnh đất đai hoang hóa, dân cư thưa thớt, bà đã phát hiện ra một loại cỏ mọc tự nhiên có thể đan lát thành vật dụng sinh hoạt hằng ngày.

Không dừng lại ở phát hiện, bà Nguyễn Thảo Lâm đã dày công nghiên cứu đặc tính của cỏ tế, từ cách phơi, chẻ, xử lý nguyên liệu đến kỹ thuật đan sao cho sản phẩm vừa bền chắc, vừa giữ được màu sắc tự nhiên. Từ đó, nghề đan cỏ tế ra đời, lan tỏa trong cộng đồng và được truyền từ đời này sang đời khác như một phần máu thịt của làng quê Phú Túc.

Từ Phú Túc, nghề đan cỏ tế dần lan rộng ra các vùng lân cận, hình thành nên một hệ sinh thái sản xuất thủ công với nhiều sản phẩm mỹ nghệ đa dạng, tinh xảo. Trải qua những biến động của lịch sử và kinh tế thị trường, Phú Túc vẫn giữ vững vị thế là một trong những làng nghề thủ công truyền thống lớn của Hà Nội.

Để ghi nhớ công lao của Tổ nghề, người dân thôn Lưu Thượng đã lập đền thờ tại đình làng - nơi không chỉ mang giá trị tâm linh mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa của cộng đồng.

Nghề truyền thống -  trụ cột kinh tế địa phương

Trong những ngày cận Tết, không khí sản xuất tại làng nghề Phú Túc trở nên nhộn nhịp hơn thường lệ. Bà Trần Thị Thúy, người dân làng Phú Túc gắn bó nhiều năm với nghề đan cỏ tế, cho biết đây là thời điểm cả làng tranh thủ làm việc để kịp hoàn thiện các đơn hàng cuối năm. “Thời điểm này nhà nào cũng bận rộn. Người già, phụ nữ, ai có thời gian đều tham gia làm nghề để tăng thêm thu nhập và lo cho dịp Tết,” bà Thúy nói.

Theo bà Thúy, trước đây cuộc sống của nhiều hộ gia đình trong xã chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, thu nhập không ổn định. Từ khi nghề đan cỏ tế phát triển, người dân có thêm công việc thường xuyên, đời sống vì thế cũng dần cải thiện. “Có nghề trong tay thì yên tâm hơn, không còn phụ thuộc quá nhiều vào mùa vụ. Nhiều gia đình gắn bó với nghề quanh năm.”

Bà Thúy cũng cho biết, nghề không kén người làm, phù hợp với nhiều độ tuổi khác nhau. Quan trọng nhất là sự kiên trì và tay nghề được tích lũy theo thời gian. “Cứ chăm chỉ, chịu khó học hỏi thì ai cũng có thể theo nghề lâu dài.”

Nói về những người gắn bó lâu năm với nghề, bà Thúy bày tỏ sự trân trọng đối với các nghệ nhân và thợ giỏi trong làng. Theo bà, chính họ là những người trực tiếp giữ gìn kỹ thuật truyền thống, đồng thời truyền dạy lại cho con cháu và người dân địa phương. “Nhờ có những người ‘giữ lửa’ ấy mà nghề cỏ tế Phú Túc vẫn được tiếp nối qua nhiều thế hệ, dù cuộc sống hiện đại có nhiều đổi thay,” bà Thúy nhấn mạnh.

Từ làng quê thuần nông đến điểm sáng kinh tế

Những năm 1990 là giai đoạn hoàng kim của làng nghề cỏ tế Phú Túc, khi sản phẩm được xuất khẩu mạnh sang Nhật Bản, Đông Âu và nhiều quốc gia khác. Tuy nhiên, từ năm 2009, suy thoái kinh tế toàn cầu đã khiến làng nghề đối mặt với không ít thách thức.

Không chấp nhận bị đào thải, người dân Phú Túc đã chủ động đổi mới mẫu mã, kết hợp cỏ tế với các vật liệu tự nhiên khác như bẹ ngô, bẹ chuối, mây, tre, bèo… để đáp ứng nhu cầu thị trường. Đến nay, làng nghề có trên 1.000 mẫu sản phẩm, nhiều mặt hàng được xuất khẩu sang châu Âu, Trung Đông và châu Á.

Việc được UBND tỉnh Hà Tây (nay là TP. Hà Nội) công nhận là một trong tám làng nghề cổ truyền vào năm 2001, và tiếp tục được công nhận là làng nghề truyền thống vào năm 2023, đã tạo nền tảng quan trọng để Phú Túc bước vào giai đoạn phát triển bền vững hơn.

Chia sẻ về sự đổi thay của làng nghề sau nhiều thăng trầm, bà Trần Thị Thúy, người dân làng Phú Túc, cho biết: “Trước kia, người dân trong làng chủ yếu làm nghề theo mùa vụ, sản phẩm còn đơn giản nên đầu ra khá bấp bênh. Dạo gần đây, khi mẫu mã được cải tiến, có thêm đơn hàng đều hơn, nghề đan cỏ tế dần trở thành công việc chính của nhiều gia đình. Không chỉ người lớn tuổi mà cả lao động trẻ cũng quay lại với nghề, vừa làm tại nhà, vừa tham gia các tổ, nhóm sản xuất trong xã.”

Giữ nghề để đi xa

Xác định làng nghề là tài sản văn hóa - kinh tế quan trọng, chính quyền địa phương đã triển khai nhiều giải pháp như đầu tư hạ tầng, đảm bảo an toàn phòng cháy chữa cháy, vệ sinh môi trường; hỗ trợ vốn sản xuất; tổ chức các lớp tập huấn về quản lý, kỹ thuật và ứng dụng công nghệ số trong quảng bá sản phẩm.

Đặc biệt, năm 2024, Phú Túc được lựa chọn là điểm đến du lịch làng nghề của Hà Nội, mở ra hướng đi mới gắn bảo tồn nghề truyền thống với phát triển du lịch trải nghiệm.

Giữa dòng chảy hiện đại, làng nghề đan cỏ tế Phú Túc vẫn bền bỉ tồn tại như một minh chứng cho sức sống của văn hóa truyền thống. Với sự chung tay của chính quyền, nghệ nhân và cộng đồng, những sợi cỏ tế mộc mạc vẫn đang tiếp tục được đan dệt, không chỉ thành sản phẩm thủ công mà còn thành ký ức, bản sắc và niềm tự hào của một vùng quê ven đô Hà Nội.