Nghị định thư là chìa khóa, nhưng doanh nghiệp nhỏ cần phải tự mở

Khi nghị định thư về xuất khẩu chính ngạch ớt tươi, chanh leo, tổ yến và cám gạo vừa được Việt Nam và Trung Quốc ký kết giữa tháng 4/2025, nhiều người kỳ vọng đây sẽ là “cánh cửa lớn” cho nông sản Việt. Tuy nhiên, với những doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và hộ nông dân chưa có mã số vùng trồng, chưa xây dựng chuỗi truy xuất nguồn gốc, hoặc vẫn quen làm theo tập quán canh tác cũ, thì cánh cửa ấy vẫn… đóng chặt.

Theo Bộ NN&PTNT, đến giữa năm 2025, Việt Nam có hơn 20 loại nông sản được phép xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc thông qua nghị định thư. Nhưng chỉ chưa đầy 30% trong số các doanh nghiệp nhỏ có đủ điều kiện về vùng trồng, cơ sở đóng gói và hệ thống truy xuất để tham gia thực sự vào kênh chính ngạch.

Ông Trần Ngọc Hòa – Giám đốc HTX Nông nghiệp Trường Hà (Đắk Lắk), đơn vị chuyên trồng ớt, cho biết: “Chúng tôi đã nghe về nghị định thư ớt, nhưng để đủ tiêu chuẩn xuất khẩu thì phải làm lại toàn bộ từ đầu – từ mẫu đất, nhật ký chăm sóc, kiểm nghiệm dư lượng… Chi phí cho mỗi đợt xét nghiệm lên tới hàng chục triệu đồng.” Nhiều hợp tác xã như ông Hòa vẫn đang loay hoay với bài toán “muốn làm lớn, nhưng không có vốn, không có người hướng dẫn, và không có hệ thống dữ liệu.”

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào rào cản khách quan, doanh nghiệp nhỏ có thể sẽ không bao giờ bước ra khỏi vùng an toàn. Câu chuyện của Công ty TNHH Nông nghiệp Hoàng Thiện (Tiền Giang) cho thấy một hướng đi khác. Chỉ trong vòng 8 tháng từ khi có nghị định thư xuất khẩu sầu riêng đông lạnh, công ty đã liên kết với 3 HTX, thuê chuyên gia xây dựng mã số vùng trồng, đầu tư nhà sơ chế theo tiêu chuẩn kiểm dịch. Nhờ chủ động đi trước, họ đã ký hợp đồng xuất khẩu 120 tấn sầu riêng trong quý I/2025, với giá bán cao hơn 25% so với bán nội địa.

Theo ông Lê Văn Hậu – Phó Cục trưởng Cục Bảo vệ Thực vật, việc ký nghị định thư là cam kết giữa hai nước, nhưng “muốn đi qua cánh cửa mở sẵn, thì doanh nghiệp cần đủ điều kiện về hồ sơ kỹ thuật và tuân thủ nghiêm các quy trình kiểm dịch”. Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao năng lực cho doanh nghiệp nhỏ, nhất là trong bối cảnh yêu cầu từ thị trường quốc tế ngày càng khắt khe.

Ở nhiều nước, như Thái Lan, chính phủ đóng vai trò kết nối, còn doanh nghiệp phải đầu tư, tổ chức sản xuất theo vùng. Tại Việt Nam, mô hình liên kết 3 nhà – nhà nông, nhà doanh nghiệp và nhà khoa học – vẫn chưa vận hành đồng bộ. Không ít doanh nghiệp nhỏ vẫn còn tư tưởng “làm theo vụ, theo đơn hàng”, thiếu chiến lược dài hạn.

Trong khi đó, người tiêu dùng toàn cầu – đặc biệt ở các thị trường như Trung Quốc, Nhật Bản – đang yêu cầu nông sản phải có truy xuất điện tử, tiêu chuẩn GAP hoặc hữu cơ, và khả năng giao hàng đúng hạn. Nếu không chuyển đổi, ngay cả sản phẩm ngon – như chanh leo, ớt, hay mít – cũng khó đi xa.

Nghị định thư không phải là đích đến. Nó chỉ là giấy thông hành. Doanh nghiệp nhỏ không thể đứng ngoài và chờ ai đó làm thay phần việc của mình. Muốn bước ra thị trường quốc tế, nông dân, HTX và các doanh nghiệp nhỏ cần một tư duy mới – chủ động, bài bản và dám thay đổi.