Nhà Văn hóa Lê Hồng Dương: Gắn liền với di sản văn hóa vùng Kinh Bắc

Nhà văn hóa Lê Hồng Dương (1921-2003), quê ở Đọ Xá, Bắc Ninh, từng đảm nhiệm nhiều cương vị công tác chính trị, quân sự và tuyên huấn. Từ năm 1963 đến năm 1983, ông giữ chức Trưởng ty Văn hóa tỉnh Hà Bắc (nay là TP Bắc Ninh), trực tiếp tham gia tổ chức, chỉ đạo nhiều hoạt động sưu tầm, nghiên cứu và khôi phục các loại hình văn hóa truyền thống của địa phương.

Ông được UNESCO trao Bằng Danh dự vào năm 1978 vì những đóng góp xuất sắc trong việc gìn giữ các truyền thống âm nhạc và di sản văn hóa Kinh Bắc. Đồng thời, ông cũng được Đảng và Nhà nước trao tặng những phần thưởng cao quý cho những đóng góp xuất sắc trong việc gìn giữ di sản. 

Phát biểu tại hội thảo, Nghệ sĩ nhân dân Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc bày tỏ: “Hội thảo là dịp tập trung nghiên cứu, đánh giá những đóng góp của nhà văn hóa Lê Hồng Dương trong quản lý văn hóa, trong bảo tồn, phát huy di sản vật thể, phi vật thể. Qua đó, rút ra những bài học kinh nghiệm trong công tác quản lý, bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc trong thời kỳ đất nước bước vào kỷ nguyên mới”. 

Theo Ban Tổ chức, hội thảo nhận được 35 tham luận của các nhà khoa học, nhà quản lý, nhà nghiên cứu, văn nghệ sĩ và những người từng công tác, gắn bó với ông Lê Hồng Dương. Các bài viết tập trung làm rõ dấu ấn của ông trong quá trình xây dựng nền tảng văn hóa địa phương, từ công tác sưu tầm, nghiên cứu, phục hồi di sản đến đào tạo cán bộ, phát triển các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp và xây dựng đội ngũ sáng tác văn học nghệ thuật. 

Một trong những đóng góp nổi bật của ông là quá trình phục hồi, bảo tồn và phát triển dân ca Quan họ Bắc Ninh. Khi Quan họ chủ yếu được lưu truyền trong sinh hoạt cộng đồng tại các làng quê, ông đã quan tâm tổ chức sưu tầm, nghiên cứu những làn điệu cổ, huy động các nhà nghiên cứu, nhạc sĩ, cán bộ chuyên môn và nghệ nhân tham gia ghi chép, ký âm, ghi âm, tìm hiểu lề lối sinh hoạt cũng như phong cách diễn xướng. 

Ông cũng chú trọng xây dựng lực lượng kế cận, tạo điều kiện để diễn viên trẻ về các làng Quan họ gốc học hát trực tiếp từ nghệ nhân. Việc thành lập Đội Quan họ, sau phát triển thành Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh vào tháng 1/1969, là dấu mốc quan trọng trong quá trình đưa loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc này đến với đông đảo công chúng. 

Đối với tranh dân gian Đông Hồ, ông Lê Hồng Dương có vai trò quan trọng trong việc khôi phục nghề truyền thống khi hoạt động sản xuất tranh đứng trước nguy cơ mai một. Năm 1967, ông cùng cán bộ Ty Văn hóa về địa phương tìm hiểu thực trạng, gặp gỡ nghệ nhân và bàn giải pháp phục hồi nghề. Ngành Văn hóa cử cán bộ bám sát cơ sở, hỗ trợ nguyên liệu, tìm cách kết nối tiêu thụ sản phẩm, đồng thời quan tâm bảo vệ bản khắc gỗ, kỹ thuật in và kinh nghiệm làm tranh được lưu truyền trong các gia đình nghệ nhân. 

Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân - Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam đánh giá, Lê Hồng Dương là người cán bộ quản lý có tâm huyết, tầm nhìn và trách nhiệm sâu sắc với văn hóa quê hương. Theo ông, giá trị trong cách làm của nhà văn hóa Lê Hồng Dương thể hiện rõ ở việc trân trọng những người nắm giữ di sản, tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ kế cận và tập hợp đội ngũ chuyên môn cùng tham gia công tác bảo tồn.

PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân cho rằng, với nghệ thuật dân gian, di sản không chỉ nằm ở giai điệu hay lời ca mà còn được thể hiện qua phong cách diễn xướng, sắc thái và không gian văn hóa cộng đồng. Vì vậy, muốn bảo tồn bền vững phải chăm lo cho những người đang nắm giữ di sản, đồng thời tạo môi trường để các giá trị ấy tiếp tục được thực hành và trao truyền.

Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Trương Quang Hải - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh đã phân tích những dấu ấn trong tư duy và phương thức quản lý di sản thời kỳ ông Lê Hồng Dương làm Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc. Theo ông, bài học nổi bật là người đứng đầu cần có tầm nhìn dài hạn, chủ động nhận diện những giá trị văn hóa tiêu biểu cần ưu tiên bảo tồn, đồng thời gắn hoạt động quản lý với thực tiễn cơ sở và vai trò chủ thể của cộng đồng.

Từ việc sưu tầm Quan họ và khôi phục tranh Đông Hồ, ông Trương Quang Hải cho rằng, bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở hồ sơ, đề án hay văn bản hành chính. Cơ quan quản lý cần trực tiếp tìm hiểu đời sống di sản, gặp gỡ nghệ nhân, nắm bắt thực trạng và tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành. Công tác tư liệu hóa, kiểm kê, số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu cũng cần được chú trọng nhằm lưu giữ tri thức, kỹ năng, kỹ thuật truyền thống trước nguy cơ mai một.

Đối với thành phố Bắc Ninh trong giai đoạn phát triển mới, ông Trương Quang Hải nhấn mạnh yêu cầu hài hòa giữa đô thị hóa và bảo tồn bản sắc văn hóa Kinh Bắc. Di sản không nên được nhìn nhận như lực cản của phát triển, mà cần được coi là nguồn lực nội sinh, góp phần tạo nên bản sắc, sức hấp dẫn và lợi thế riêng của địa phương. Vì vậy, quy hoạch và đầu tư xây dựng tại khu vực có di sản cần đánh giá đầy đủ tác động đến giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan; đồng thời phải tránh thương mại hóa hoặc khai thác di sản bằng mọi giá.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh cũng đề xuất tăng cường nguồn lực cho công tác bảo tồn, hoàn thiện cơ chế quản lý, đẩy mạnh số hóa tư liệu, bảo vệ không gian văn hóa Quan họ và làng nghề Đông Hồ, phát huy vai trò cộng đồng, gắn di sản với du lịch văn hóa và công nghiệp sáng tạo. Cùng với đó là yêu cầu xây dựng đội ngũ cán bộ quản lý có chuyên môn, trách nhiệm, am hiểu lịch sử và tâm huyết với di sản. 

Theo Nhà văn Đặng Vương Hưng - người viết lời tựa, tác phẩm có sự đóng góp trí tuệ và công sức của hàng chục người từng làm việc, gắn bó với cố Trưởng Ty Văn hóa Lê Hồng Dương. Việc tập hợp những hồi ức và tư liệu này không chỉ có ý nghĩa tri ân mà còn góp phần bổ sung nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu lịch sử văn hóa Hà Bắc. 

Tại hội thảo, NSND Lê Tiến Thọ cho biết, sau sự kiện, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc cùng Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam sẽ có văn bản gửi UBND, HĐND thành phố Bắc Ninh và các cơ quan chức năng, đề xuất đặt tên đường mang tên Lê Hồng Dương tại địa phương nhằm ghi nhận những đóng góp của ông đối với sự nghiệp bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc. Ban Tổ chức cũng dự kiến phối hợp với các tác giả và gia đình tiếp tục biên tập, hoàn thiện kỷ yếu để xuất bản thành sách, phục vụ công tác nghiên cứu và tham khảo.

Hội thảo khép lại với nhiều ý kiến đánh giá, tư liệu và hồi ức có giá trị về cuộc đời, sự nghiệp của nhà văn hóa Lê Hồng Dương. Những đóng góp của ông cùng các thế hệ cộng sự đã góp phần đặt nền móng cho công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa đặc sắc của vùng Kinh Bắc. 

Sự kiện được tổ chức hướng tới Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11, Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (1946 – 2026).