Nhận diện, phê phán các biểu hiện “lệch chuẩn” trong xã hội và trên không gian mạng

Trước thực trạng trên, cả hệ thống chính trị và các tầng lớp nhân dân cần nhận diện đúng, phê phán kịp thời và định hướng hiệu quả các hiện tượng này là yêu cầu cấp thiết nhằm giữ vững nền tảng giá trị, chuẩn mực đạo đức xã hội và bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam.

Biểu hiện “lệch chuẩn” trong bối cảnh hiện nay

Thời gian qua, nhiều công trình nghiên cứu khoa học và các bài viết của các chuyên gia, nhà khoa học đăng tải trên các tạp chí lý luận và báo chí chính thống như Tạp chí Cộng sản, Báo Nhân dân, Báo Quân đội Nhân dân hay Tạp chí Lý luận chính trị, thì “lệch chuẩn” được hiểu là những hành vi, quan điểm, lối sống đi ngược lại các giá trị, chuẩn mực đạo đức, văn hóa và pháp luật đã được xã hội thừa nhận. Trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và sự bùng nổ thông tin, các biểu hiện “lệch chuẩn” không chỉ xuất hiện trong đời sống thực mà còn lan rộng trên môi trường số.

Không gian mạng, với đặc trưng là mở, nhanh và khó kiểm soát, trở thành môi trường thuận lợi để những biểu hiện “lệch chuẩn” lan truyền mạnh mẽ. Những thông tin sai lệch, giật gân, phản cảm, không chính xác... dễ dàng thu hút sự chú ý, tạo hiệu ứng “đám đông”, từ đó làm sai lệch nhận thức của một bộ phận người dân, đặc biệt là giới trẻ. Điển hình, tác phẩm “Đấu tranh với các nội dung xấu độc, quan điểm sai trái trên mạng xã hội hiện nay” đăng trên Tạp chí Lý luận Chính trị ngày 22/6/2021 nêu rõ: “Mạng xã hội bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam từ đầu những năm 2000 và phát triển với tốc độ nhanh chóng, dần trở thành nhu cầu thiết yếu của xã hội. Hiện nay, không chỉ những người trẻ tuổi, có trình độ công nghệ thông tin mới sử dụng mạng xã hội như một công cụ làm việc, kết nối liên lạc, giải trí, cập nhật tin tức, quảng cáo, bán hàng online… mà ngay cả người già, thậm chí trẻ em cũng vào mạng xã hội để tìm kiếm thông tin, kết nối bạn bè và giải trí. Sự phổ biến nhanh chóng của mạng xã hội đưa đến cả tác động tích cực và tiêu cực, bên cạnh những lợi ích không nhỏ là những hệ lụy khôn lường nếu không biết cách sử dụng, quản lý. Điều này đặt ra vấn đề cấp thiết trong công tác quản trị, đặc biệt là trong bối cảnh hiện nay, khi các thế lực thù địch ra sức lợi dụng mạng xã hội để thực hiện nhiều chiêu trò và phương thức tinh vi, nguy hiểm nhằm chống phá cách mạng Việt Nam”. Bài viết cũng khẳng định: “Nâng cao hiệu quả đấu tranh ngăn chặn các nội dung xấu độc, quan điểm sai trái trên mạng xã hội là nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng. Cần tăng cường quản lý chặt chẽ các hoạt động trên không gian mạng, phát huy ưu thế của mạng xã hội trong đấu tranh chống các thế lực thù địch, phản động, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ trong tình hình mới”.

Các biểu hiện “lệch chuẩn” phổ biến

Thứ nhất, lệch chuẩn trong nhận thức chính trị, tư tưởng: Một trong những biểu hiện đáng lo ngại là sự dao động về niềm tin, nhận thức sai lệch về các giá trị cốt lõi của xã hội. Theo các công trình nghiên cứu được đăng tải trên báo chí, một số cá nhân bị tác động bởi thông tin xấu độc đã hình thành quan điểm cực đoan, hoài nghi, thậm chí phủ nhận những thành tựu phát triển của đất nước.

Điển hình là bài viết đăng trên Báo điện tử Vietnamplus.vn ngày 27/7/2020 với tiêu đề “Nâng cao nhận thức âm mưu, thủ đoạn chống phá của các thế lực thù địch”, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Lê Văn Lợi, Phó Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nêu vấn đề: “Thanh niên là lực lượng xung kích, đi đầu trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đây cũng là lực lượng năng động, sáng tạo, thường xuyên sử dụng các phương tiện công nghệ thông tin, mạng xã hội để liên lạc, giao tiếp và cập nhật thông tin nên dễ trở thành đối tượng nhắm đến của các thế lực thù địch sử dụng công nghệ, mạng xã hội lôi kéo, kích động, tuyên truyền thông tin sai lệch về đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước. Thêm vào đó, thủ đoạn, cách thức tiếp cận, lôi kéo thanh niên ngày càng tinh vi, thông qua nhiều hình thức khác nhau như tạo thông tin xuyên tạc, vu khống, bôi nhọ, tung tin thất thiệt gây nhiễu loạn thông tin. Lợi dụng những khó khăn của thanh niên trong giai đoạn đầu lập thân, lập nghiệp để kích động, chia rẽ và lung lay niềm tin của thanh niên đối với đường lối lãnh đạo của Đảng. Lôi kéo, khuyến khích thanh niên đi theo lối sống thực dụng, đề cao chủ nghĩa cá nhân từ đó có suy nghĩ lệch lạc về tinh thần tập thể, sức mạnh đoàn kết dân tộc…”.

Có thể nói, trên không gian mạng, không khó để bắt gặp những luận điệu xuyên tạc lịch sử, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng, hoặc bóp méo bản chất của các chính sách phát triển. Những nội dung này thường được “ngụy trang” dưới dạng ý kiến cá nhân, bình luận, nhưng thực chất lại mang tính định hướng sai lệch.

Thứ hai, lệch chuẩn trong đạo đức, lối sống: Theo nội dung nhiều bài viết trên chí đã chỉ ra tình trạng xuống cấp đạo đức trong một bộ phận xã hội. Biểu hiện là lối sống thực dụng, đề cao vật chất, coi nhẹ giá trị tinh thần; sự thờ ơ, vô cảm trước các vấn đề cộng đồng; hay hành vi ứng xử thiếu chuẩn mực trong gia đình và xã hội. Trên mạng xã hội, hiện tượng “câu like, câu view” bằng nội dung phản cảm, lệch chuẩn ngày càng phổ biến. Một số người sẵn sàng tạo ra các video, hình ảnh gây sốc, vi phạm thuần phong mỹ tục chỉ để thu hút sự chú ý, bất chấp tác động tiêu cực đến cộng đồng.

Điển hình, trong tác phẩm “Giải pháp phòng ngừa, ngăn chặn suy thoái đạo đức của học sinh phổ thông hiện nay” đăng trên Báo Hà Nội Mới ngày 25/10/2024, Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam Phạm Quang Thao nêu rõ: “Bác Hồ đã nhiều lần khẳng định, đạo đức là gốc của con người. Theo đó, đạo đức là nền tảng để phát triển năng lực và các phẩm chất khác của nhân cách. Con đường chủ yếu để hình thành đạo đức là thông qua giáo dục và hoạt động hằng ngày. Đối với nhà trường phổ thông, giáo dục đạo đức cho học sinh là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu. Thực tiễn giáo dục đạo đức cho học sinh trong nhiều năm gần đây đang là vấn đề được toàn ngành giáo dục và cả xã hội quan tâm. Các vụ việc vi phạm đạo đức, lối sống, vi phạm pháp luật khiến cho dư luận xã hội hết sức lo lắng, bức xúc với tình trạng xuống cấp, suy thoái đạo đức của học sinh. Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là do các nhà trường phổ thông hiện nay chỉ chú trọng dạy văn hóa mà chưa coi trọng đúng mức về giáo dục đạo đức”.

Trong trong tác phẩm báo chí này, PGS.TS Phạm Viết Vượng khẳng định: Có nhiều nguyên nhân dẫn đến những hành vi lệch chuẩn trong đạo đức, lối sống của học sinh (do đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi; do nguyên nhân từ phía gia đình; sự phát triển của Internet, mạng xã hội; do cơ chế thị trường, toàn cầu hóa...).

Thứ ba, lệch chuẩn trong văn hóa ứng xử: Không gian mạng đang chứng kiến sự gia tăng của các hành vi thiếu văn hóa như công kích cá nhân, sử dụng ngôn từ thô tục, lan truyền tin giả, tin chưa kiểm chứng. Theo phân tích trên Báo Nhân Dân, đây là biểu hiện của “bạo lực ngôn từ” - một dạng lệch chuẩn nguy hiểm, có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến cá nhân và xã hội. Ngoài ra, việc lan truyền các “trào lưu độc hại” cũng là một biểu hiện đáng chú ý. Những trào lưu này thường mang tính nhất thời nhưng lại có khả năng ảnh hưởng sâu rộng, đặc biệt đối với thanh thiếu niên - nhóm đối tượng dễ bị tác động bởi tâm lý đám đông.

Điển hình, trong bài viết “Bồi đắp bản lĩnh, văn hóa ứng xử thanh lịch của nghệ sĩ” đăng trên Báo Quân đội nhân dân ngày 23/4/2023 nêu rõ: Thời gian qua, với sự phát triển nhanh chóng của internet và mạng xã hội, nhiều nghệ sĩ đã có những cách thức đến gần hơn với công chúng thông qua việc chia sẻ không chỉ các hoạt động nghệ thuật mà còn cả các hoạt động xã hội, cuộc sống cá nhân... Nhiều nghệ sĩ đã biết tận dụng lợi thế của mình để quảng bá hình ảnh cá nhân, thương hiệu sản phẩm mà mình làm đại diện, tuyên truyền, lan tỏa các hoạt động thiện nguyện. Mạng xã hội trở thành cầu nối để nghệ sĩ đến gần hơn với công chúng và được công chúng ngày càng tin tưởng, quý trọng. Tuy nhiên, một số nghệ sĩ đã lợi dụng mạng xã hội để có những hành vi, lối ứng xử kém văn hóa, đi lệch với chuẩn mực của văn hóa ứng xử văn minh.

Thứ tư, lệch chuẩn trong tiếp nhận và sử dụng thông tin: Một bộ phận người sử dụng mạng internet thiếu kỹ năng chọn lọc thông tin, dễ bị dẫn dắt bởi các nguồn tin không chính thống. Tình trạng chia sẻ thông tin sai sự thật, chưa được kiểm chứng diễn ra phổ biến, góp phần làm gia tăng “ô nhiễm thông tin”.

Theo các bài viết trên Báo Quân đội Nhân dân, đây là một trong những nguyên nhân khiến các quan điểm sai lệch lan rộng, gây khó khăn cho công tác định hướng dư luận. Điển hình, bài viết “Hệ lụy từ việc tiếp nhận thông tin sai lệch” đăng ngày 12/5/2013 nêu rõ: “Tiếp nhận thông tin sai lệch trên mạng xã hội dù vô tình hay có chủ đích cũng gây ra những hậu quả khó lường, làm thay đổi nhận thức, hành vi của người dân, gây khó khăn đối với công tác lãnh đạo, quản lý, điều hành của cấp ủy, chính quyền các cấp:.

Nguyên nhân của các biểu hiện lệch chuẩn

Các biểu hiện lệch chuẩn nêu trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân, cả khách quan và chủ quan.

Cụ thể: Về khách quan, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin và mạng xã hội đã tạo ra môi trường thông tin đa chiều, khó kiểm soát. Bên cạnh đó, quá trình hội nhập quốc tế cũng dẫn đến sự giao thoa văn hóa, trong đó có những yếu tố không phù hợp với truyền thống dân tộc.

Về chủ quan, một bộ phận người dân, đặc biệt là giới trẻ, chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng nhận diện thông tin và bản lĩnh văn hóa. Công tác giáo dục tư tưởng, đạo đức trong một số trường hợp chưa theo kịp thực tiễn, chưa đủ sức thuyết phục.

Ngoài ra, sự thiếu gương mẫu của một số cá nhân có ảnh hưởng trong xã hội cũng góp phần làm gia tăng các biểu hiện lệch chuẩn. Khi những hành vi sai lệch không bị phê phán kịp thời, chúng dễ trở thành “bình thường mới”.

 Tác động tiêu cực đối với xã hội

Các biểu hiện lệch chuẩn không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân mà còn gây hệ lụy đối với toàn xã hội. Trước hết, chúng làm xói mòn các giá trị đạo đức, văn hóa truyền thống, gây rạn nứt trong các mối quan hệ xã hội.

Trên không gian mạng, sự lan truyền của thông tin sai lệch có thể gây hoang mang dư luận, ảnh hưởng đến niềm tin của người dân đối với các thiết chế xã hội. Nghiêm trọng hơn, các biểu hiện lệch chuẩn về tư tưởng có thể bị các thế lực xấu lợi dụng để chống phá, gây mất ổn định chính trị – xã hội.

Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từng khẳng định: "Từ sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống dẫn tới ‘tự diễn biến, tự chuyển hóa’ chỉ là một bước ngắn, thậm chí rất ngắn, nguy hiểm khôn lường, có thể dẫn tới tiếp tay hoặc cấu kết với các thế lực xấu, thù địch, cơ hội, phản bội lại lý tưởng và sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc".

 Giải pháp nhận diện và phê phán hiệu quả

 Thứ nhất, nâng cao nhận thức và bản lĩnh văn hóa: Cần tăng cường giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống cho người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Việc trang bị kỹ năng “miễn dịch thông tin” khả năng nhận diện và phân biệt thông tin đúng sai là hết sức cần thiết trong thời đại số.

Thứ hai, phát huy vai trò của báo chí chính thống: Các cơ quan báo chí cần tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, định hướng dư luận, kịp thời phát hiện và phê phán các biểu hiện lệch chuẩn. Báo chí không chỉ phản ánh mà còn phải dẫn dắt, tạo ra các giá trị tích cực, lan tỏa những chuẩn mực tốt đẹp trong xã hội.

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế quản lý không gian mạng: Cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường quản lý các nền tảng mạng xã hội, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng.

Thứ tư, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh: Gia đình, nhà trường và xã hội cần phối hợp trong việc hình thành và củng cố các giá trị chuẩn mực. Việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh sẽ góp phần hạn chế các biểu hiện lệch chuẩn ngay từ gốc.

Kết luận: Nhận diện và phê phán các biểu hiện “lệch chuẩn” trong xã hội và trên không gian mạng là nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên trong công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng, văn hóa của Đảng và xã hội. Trong kỷ nguyên số, nhiệm vụ này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Mỗi cá nhân cần nâng cao ý thức, trách nhiệm trong việc tiếp nhận và lan tỏa thông tin; mỗi cơ quan, tổ chức cần phát huy vai trò định hướng, dẫn dắt. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể xây dựng một môi trường xã hội lành mạnh, văn minh, góp phần phát triển đất nước bền vững trong thời kỳ mới.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng căn dặn: "Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà, nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần do các thanh niên". Đảng ta cũng đã nêu rõ "Thanh niên là rường cột của nước nhà, chủ nhân tương lai của đất nước, là lực lượng xung kích trong xây dựng và bảo vệ tổ quốc". Vì vậy, việc nâng cao cảnh giác, nhận diện, phê phán, đấu tranh làm thất bại âm mưu, thủ đoạn chuyển hóa thế hệ trẻ của các thế lực thù địch đồng thời bảo đảm cho thế hệ trẻ "đủ sức đề kháng" trước các chiêu trò của các phần tử phản động là nhiệm vụ vô cùng quan trọng và thường xuyên của các cấp, các ngành. Do đó, cần có những giải pháp quyết liệt, cấp bách và lâu dài.

Quán triệt và thực hiện Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22.10.2018 của Bộ Chính trị về "Tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trai, thù địch trong tình hình mới" các cấp, các ngành đã và đang đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục, kiên quyết đấu tranh vạch trần âm mưu, thủ đoạn chống phá của các thế lực thù địch đang tiến hành.

Nguồn: Báo QĐND, TTXVN, Tạp chí Lý luận Chính trị, Báo Thanh Niên.