Sầu riêng Việt Nam: Hành trình giữ thị trường tỷ dân

Năm 2023, sầu riêng Việt Nam đạt kim ngạch xuất khẩu hơn 1,9 tỷ USD, tăng gần 5 lần so với năm 2022. Trong đó, thị trường Trung Quốc chiếm trên 90% tổng lượng xuất khẩu, trở thành điểm đến gần như độc quyền. Với hơn 300 mã số vùng trồng và hơn 100 cơ sở đóng gói đã được cấp phép, sầu riêng từng bước vươn lên thành “ngôi sao mới” của trái cây Việt Nam.

Tuy nhiên, từ tháng 1/2025, Tổng cục Hải quan Trung Quốc áp dụng các quy định kiểm tra nghiêm ngặt về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, đặc biệt với các hoạt chất như chlorpyrifos, cypermethrin, methomyl… Chỉ trong quý I, hơn 60 lô hàng bị kiểm tra chặt, trong đó 12 lô bị cảnh báo và trả về vì vượt ngưỡng cho phép.

Vấn đề đặt ra là nhiều vùng trồng hiện nay vẫn thiếu giám sát kỹ thuật. Không ít hộ nông dân phun thuốc trừ sâu theo kinh nghiệm, không ghi chép nhật ký canh tác, dẫn đến tình trạng dư lượng vượt ngưỡng. Trong khi đó, doanh nghiệp thu mua chủ yếu dựa vào cảm quan và tiêu chuẩn thị trường, thiếu công cụ để kiểm tra nhanh hàm lượng tồn dư hóa chất trước khi đóng gói.

Trên các diễn đàn của người trồng sầu riêng Việt Nam, nhiều chủ vườn bày tỏ sự quan ngại khi sầu riêng hạ giá, nguồn xuất khẩu không thông. Nhưng có một thực tế là nhiều người trồng chưa ý thức hết được việc lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật ảnh hưởng trực tiếp đến tiêu chuẩn của trái sầu xuất khẩu.

Ông Trần Văn Hùng – Giám đốc một doanh nghiệp xuất khẩu tại Đắk Lắk – chia sẻ: “Một lô hàng bị cảnh báo là cả vùng trồng bị ảnh hưởng. Nhưng hiện nay, chúng tôi không đủ nguồn lực kiểm nghiệm từng chuyến. Chỉ khi có cảnh báo từ phía Trung Quốc mới phát hiện và truy vết thì đã quá muộn.”

Thực tế, hiện nay Việt Nam mới chỉ có một số trung tâm kiểm định dư lượng tập trung ở các tỉnh lớn như TP.HCM, Hà Nội, trong khi vùng nguyên liệu chủ yếu nằm ở Tây Nguyên, miền Tây. Việc vận chuyển mẫu kiểm tra mất thời gian, chi phí, khiến doanh nghiệp nhỏ gần như không tiếp cận được.

Một số địa phương đã chủ động đề xuất xây dựng hệ thống kiểm định dư lượng thuốc BVTV tại chỗ – theo vùng nguyên liệu – kết hợp đào tạo lại đội ngũ kỹ thuật và nông dân. Ở nhiều nơi, việc phối hợp giám sát mã số vùng trồng cũng đang được triển khai sát thực tế, với nguyên tắc mã nào không đáp ứng thì tạm đóng, mã nào tốt thì mở rộng quy mô.

Một điểm nghẽn khác là truy xuất nguồn gốc còn làm hình thức. Phần lớn sản phẩm chỉ dán mã QR cơ bản, không kèm dữ liệu thực tế về quy trình canh tác, loại thuốc đã dùng hay thời gian cách ly. Nếu không số hóa triệt để chuỗi sản xuất – từ vườn đến container – thì doanh nghiệp vẫn bị động trước các biện pháp kỹ thuật phía Trung Quốc.

Một số hợp tác xã lớn như HTX Sầu riêng Thuận Phát (Tiền Giang) đã chủ động đầu tư phần mềm truy xuất điện tử, tích hợp cảm biến giám sát độ ẩm, nhiệt độ, quy trình cách ly thuốc. Nhờ đó, trong đợt siết kiểm tra đầu năm 2025, toàn bộ các lô hàng của HTX đều thông quan thuận lợi, không bị cảnh báo.

Việc giữ được thị trường Trung Quốc không còn nằm ở sản lượng hay tốc độ mở mã vùng, mà là ở khả năng duy trì chất lượng đồng đều, ổn định và minh bạch. Đây là bài kiểm tra dài hơi, không chỉ cho sầu riêng mà còn cho cả các loại trái cây khác trong hành trình vươn tới thị trường quốc tế.

Với những điều chỉnh từ cơ sở, cùng sự phối hợp ngày càng sát thực giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và các cơ quan quản lý, ngành sầu riêng Việt Nam vẫn còn nhiều cơ hội nếu kiên trì cải thiện từ gốc.