Thị trường Halal và Trung Đông – Rộng nhưng chưa dễ

Nhưng đến nay, sự hiện diện của nông sản Việt tại khu vực này vẫn còn mờ nhạt. Nguyên nhân không chỉ nằm ở rào cản kỹ thuật và tín ngưỡng, mà còn do cách tiếp cận thụ động, thiếu đầu tư bài bản từ phía doanh nghiệp và cơ quan hỗ trợ xuất khẩu.

Thị trường rộng mở nhưng yêu cầu chặt chẽ

Tính đến năm 2023, tổng kim ngạch xuất khẩu nông sản, thực phẩm của Việt Nam sang Trung Đông chỉ đạt khoảng 850 triệu USD, chiếm chưa đầy 2% tổng kim ngạch xuất khẩu nông sản cả nước. Trong đó, mặt hàng gạo, cà phê, hạt điều và rau quả là những nhóm chủ lực, nhưng phần lớn được xuất qua trung gian hoặc nhà nhập khẩu không yêu cầu tiêu chuẩn Halal.

Hiện tại, toàn khu vực Trung Đông có 57 quốc gia thuộc Tổ chức Hợp tác Hồi giáo (OIC), với quy mô chi tiêu thực phẩm Halal lên tới 1.900 tỷ USD/năm (theo báo cáo State of the Global Islamic Economy 2023/24). Tuy vậy, để sản phẩm vào được hệ thống phân phối tại UAE, Qatar, Ả Rập Xê Út hoặc Kuwait, doanh nghiệp phải đáp ứng tiêu chuẩn Halal theo từng quốc gia, bao gồm cả quy trình chế biến, đóng gói, vận chuyển và chứng nhận bởi tổ chức Hồi giáo được công nhận tại nước sở tại.

Một vấn đề phát sinh là Việt Nam hiện chưa có nhiều tổ chức được ủy quyền cấp chứng nhận Halal đủ uy tín. Theo thống kê của Bộ Công Thương, chỉ khoảng 40 đơn vị trong nước đủ điều kiện chứng nhận Halal, trong khi nhu cầu tăng mạnh khiến nhiều doanh nghiệp phải sang thuê dịch vụ từ Malaysia hoặc Singapore – vừa tốn kém, vừa kéo dài thời gian xử lý hồ sơ.

Khoảng trống logistics lạnh và trung tâm trung chuyển

Một điểm nghẽn khác là việc thiếu các tuyến vận chuyển chuyên biệt cho thực phẩm tươi sống, đông lạnh và hàng dễ hư hỏng đi Trung Đông. Hiện nay, phần lớn hàng rau quả Việt Nam đến UAE đều phải quá cảnh qua Singapore hoặc Thổ Nhĩ Kỳ, làm tăng chi phí vận chuyển lên thêm 15–20%. Bên cạnh đó, nhiều cảng biển ở Việt Nam chưa có dịch vụ xử lý kiểm định Halal tại cảng, khiến các lô hàng xuất khẩu thường bị kéo dài thời gian làm thủ tục.

Do thiếu trung tâm trung chuyển Halal nội địa, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu Việt phải tự xử lý từng khâu, từ kiểm tra nguyên liệu đầu vào, quy trình chế biến khép kín đến lưu kho đông lạnh – điều mà phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa khó thực hiện một cách ổn định.

Một số nỗ lực đáng ghi nhận

Tuy nhiên, vẫn có những doanh nghiệp tiên phong. Công ty CP Thực phẩm Xuất khẩu Đồng Giao (DOVECO) từ năm 2022 đã thiết lập riêng một nhà xưởng đạt chuẩn Halal tại Ninh Bình, dành riêng cho chế biến dứa và xoài đông lạnh xuất sang UAE và Oman. Theo ông Đặng Phúc Nguyên – Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, “DOVECO đã mất gần một năm chỉ để xin công nhận quy trình làm sạch enzyme theo tiêu chuẩn Halal và tìm tổ chức cấp chứng nhận được UAE chấp thuận”.

Một trường hợp khác là Công ty Hùng Vương Group (TP.HCM), đã ký được hợp đồng xuất khẩu cà phê rang xay sang chuỗi siêu thị Carrefour tại Doha (Qatar), sau khi đầu tư xây dựng dây chuyền sản xuất khép kín không lẫn tạp chất từ động vật và hoàn tất chứng nhận Halal từ tổ chức GulfTIC (được cả UAE và Ả Rập Xê Út công nhận).

Hạ tầng chính sách đang được kích hoạt

Trước tiềm năng chưa khai phá, Việt Nam đã có những động thái đầu tiên về chính sách. Nghị quyết 10-NQ/TW (2022) về phát triển kinh tế tư nhân đã chỉ rõ cần phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ, đặc biệt là dịch vụ hậu cần cho xuất khẩu, trong đó có ngành logistics Halal. Gần đây hơn, Nghị quyết 68/NQ-CP (2024) cũng đề cập việc hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận các chứng nhận kỹ thuật phục vụ xuất khẩu.

Bộ Công Thương đã xây dựng đề án phát triển thị trường Halal đến năm 2030, đặt mục tiêu nâng giá trị xuất khẩu thực phẩm Halal lên hơn 2 tỷ USD. Trong khi đó, Bộ NN&PTNT đang làm việc với các nước OIC để công nhận chéo một số tiêu chuẩn Halal được cấp từ Việt Nam, giúp rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ xuất khẩu.

Từ ngách nhỏ thành đại lộ – chỉ khi chuẩn bị đủ dài hơi

Thị trường Halal không còn là một ngách đặc thù, mà đang trở thành xu hướng tiêu dùng chính tại nhiều quốc gia. Nhưng để sản phẩm nông sản Việt đi xa hơn, cần sự đồng bộ từ chính sách hỗ trợ logistics lạnh, hệ thống kiểm định trong nước, mạng lưới xúc tiến thương mại đến tư duy đầu tư dài hạn của chính doanh nghiệp.

Việc xem nhẹ thị trường này là đánh mất một cánh cửa quan trọng trong lúc nhiều thị trường truyền thống đang siết chặt quy định. Còn nếu xem Halal là một chiến lược dài hơi và đầu tư đúng mức, thì đây không chỉ là thị trường xuất khẩu, mà còn là con đường để nông sản Việt nâng chất sản phẩm và mở rộng chuẩn mực sản xuất theo hướng quốc tế thực chất.