Thị trường lao động Nhật Bản chuyển mình, người lao động Việt cần lưu ý gì?

Nhu cầu nhân lực tiếp tục mở rộng

Theo số liệu từ Cục Quản lý lao động ngoài nước, trong 6 tháng đầu năm 2026, Việt Nam đã đưa hơn 66.300 lao động đi làm việc ở nước ngoài. Trong đó, Nhật Bản tiếp tục dẫn đầu các thị trường tiếp nhận với gần 28.500 người, tương đương 43% tổng số lao động xuất cảnh, tập trung chủ yếu ở các ngành sản xuất chế tạo, điều dưỡng và hộ lý.

Đứng sau Nhật Bản là thị trường Đài Loan với khoảng 28.200 lao động, Hàn Quốc tiếp nhận gần 3.400 người và Trung Quốc hơn 1.900 người.

Đánh giá về triển vọng thị trường, ông Vũ Trường Giang, Cục phó Cục Quản lý lao động ngoài nước, cho biết Nhật Bản vẫn là một trong những thị trường có nhiều tín hiệu tích cực đối với lao động Việt Nam. Hiện có khoảng 480.000 người Việt đang làm việc tại quốc gia này theo nhiều diện khác nhau như kỹ sư, lao động kỹ năng đặc định và thực tập sinh kỹ năng.

Phía Nhật Bản cũng bày tỏ mong muốn Việt Nam tiếp tục gia tăng số lượng lao động phái cử trong thời gian tới nhằm đáp ứng nhu cầu nhân lực của các doanh nghiệp.

Thực tế, tình trạng thiếu hụt lao động đang là một trong những nguyên nhân quan trọng thúc đẩy các cơ sở sản xuất, kinh doanh tại Nhật Bản tuyển dụng nhân sự nước ngoài. Theo kết quả khảo sát thực trạng sử dụng lao động nước ngoài năm 2025, được Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản công bố ngày 31/8/2026, có tới 68,2% cơ sở tham gia khảo sát cho biết mục đích tuyển dụng lao động nước ngoài là để giải quyết hoặc giảm bớt tình trạng thiếu nhân lực.

Không chỉ tạo cơ hội cho người lao động lần đầu sang Nhật Bản, nhu cầu tuyển dụng của thị trường này còn mở ra khả năng quay trở lại làm việc đối với những người từng có thời gian sinh sống, làm việc tại đây.

Báo cáo chuyên sâu về lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài do Cục Thống kê công bố tháng 9/2026 cho thấy, khoảng 27% lao động sau khi hồi hương có mong muốn tiếp tục ra nước ngoài làm việc. Phần lớn trong số này có nguyện vọng trở lại thị trường mà họ từng tham gia.

Một trong những lý do dẫn đến xu hướng trên là không ít lao động gặp khó khăn trong việc tìm kiếm công việc trong nước phù hợp với kinh nghiệm và kỹ năng đã tích lũy ở nước ngoài. Cùng với sự khác biệt về thu nhập, việc Nhật Bản tiếp tục mở rộng cơ hội tiếp nhận lao động cũng trở thành yếu tố thúc đẩy mong muốn quay lại làm việc của nhóm lao động này.

Đáng chú ý, Nhật Bản đang có những điều chỉnh đối với chính sách tuyển dụng và tiếp nhận lao động nước ngoài. Theo đó, Chương trình Lao động kỹ năng đặc định (SSW) được bổ sung thêm ba lĩnh vực, bao gồm dịch vụ cung cấp đồ vải, kho vận hậu cần và tuần hoàn tài nguyên.

Với sự điều chỉnh này, tổng số lĩnh vực thuộc chương trình được nâng lên 19, cùng chỉ tiêu tiếp nhận 805.700 lao động trong giai đoạn 2024–2029.

Bên cạnh đó, từ tháng 4/2027, Nhật Bản dự kiến triển khai Chương trình Việc làm phát triển kỹ năng (ESD) trong 17 lĩnh vực, với mục tiêu tiếp nhận 426.200 người trong giai đoạn 2027–2029.

Những thay đổi trên góp phần đa dạng hóa cơ hội việc làm, đồng thời mở rộng lựa chọn về tư cách lưu trú và khả năng làm việc lâu dài tại Nhật Bản, đặc biệt đối với những lao động đã có kinh nghiệm thực tế.

Đối với người mới tham gia thị trường, nhu cầu nhân lực dài hạn cũng tạo điều kiện phát triển các chương trình đào tạo gắn với việc làm. Việc được trang bị tiếng Nhật và kiến thức chuyên môn trước khi bắt đầu công việc giúp người lao động chủ động thích nghi, đồng thời đáp ứng tốt hơn yêu cầu của doanh nghiệp tiếp nhận.

Cần thận trọng với các điều kiện hỗ trợ và cam kết tài chính

Song hành với triển vọng việc làm là những vấn đề người lao động cần cân nhắc kỹ, nhất là khi tham gia các chương trình đào tạo có hỗ trợ học phí hoặc tài chính.

Đối với những gia đình có điều kiện kinh tế hạn chế, chính sách hỗ trợ chi phí đào tạo có thể giúp giảm đáng kể áp lực tài chính ban đầu. Tuy nhiên, điều quan trọng là người tham gia phải hiểu chính xác bản chất của khoản hỗ trợ cũng như những nghĩa vụ phát sinh từ thỏa thuận đã ký kết.

Cụ thể, cần phân biệt rõ giữa khoản tài trợ không yêu cầu hoàn trả và khoản vay được miễn nghĩa vụ thanh toán khi người lao động hoàn thành thời gian làm việc theo cam kết.

Một trường hợp đáng chú ý là tranh chấp liên quan đến chương trình học tại Hokuto Bunka Gakuen, thuộc Hokkaido, Nhật Bản.

Theo tài liệu được cung cấp, người tham gia chương trình được vay học bổng và sẽ được miễn hoàn trả nếu làm việc đủ 60 tháng tại đơn vị tiếp nhận. Tuy nhiên, phía nhà trường cho rằng một cựu du học sinh Việt Nam đã không thực hiện thỏa thuận về thời gian làm việc, dẫn đến tranh chấp liên quan đến khoản tiền được yêu cầu thanh toán hơn 1,5 triệu yên.

Trường hợp này cho thấy việc tìm hiểu chương trình không nên chỉ dừng lại ở giá trị khoản hỗ trợ hoặc những quyền lợi được giới thiệu ban đầu. Người lao động cần xác định cụ thể đơn vị cung cấp tài chính, các khoản chi phí được hỗ trợ, điều kiện miễn hoàn trả và những nghĩa vụ phải thực hiện trong suốt quá trình tham gia.

Đặc biệt, thời gian tham gia đào tạo và thời gian làm việc theo cam kết cần được quy định, giải thích rõ ràng. Việc hoàn tất một khóa học không đồng nghĩa với việc người tham gia đã hoàn thành toàn bộ trách nhiệm tài chính và nghĩa vụ liên quan trong chương trình.

Ngoài ra, những tình huống phát sinh ngoài dự kiến như vấn đề sức khỏe, thay đổi nơi làm việc hoặc không thể tiếp tục chương trình cũng cần được đề cập ngay từ giai đoạn ký kết.

Nếu thiếu các quy định rõ ràng về phương án xử lý, những thay đổi này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch nghề nghiệp và làm phát sinh nghĩa vụ tài chính ngoài dự tính của người lao động.

Về phía các đơn vị đào tạo, tuyển dụng và tiếp nhận lao động, việc công khai, minh bạch thông tin đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa tranh chấp.

Các điều khoản hợp đồng cần được giải thích bằng ngôn ngữ mà người tham gia có thể hiểu đầy đủ, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của nhà trường, tổ chức cấp tài chính và doanh nghiệp tiếp nhận.

Trong quá trình thực hiện chương trình, mọi điều chỉnh liên quan đến thời gian đào tạo, địa điểm làm việc hoặc chính sách hỗ trợ cũng cần được các bên xác nhận nhằm bảo đảm có căn cứ thống nhất khi phát sinh vấn đề.

Trong bối cảnh Nhật Bản tiếp tục điều chỉnh chính sách tiếp nhận lao động nước ngoài, người lao động Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội lựa chọn và phát triển nghề nghiệp. Tuy nhiên, để tận dụng hiệu quả những cơ hội này, việc chuẩn bị năng lực chuyên môn, ngoại ngữ và tìm hiểu đầy đủ các điều kiện tham gia là yếu tố cần thiết.

Sự chủ động của người lao động, cùng trách nhiệm minh bạch thông tin từ các tổ chức liên quan, sẽ góp phần hạn chế rủi ro và tạo nền tảng cho quá trình làm việc ổn định, lâu dài tại thị trường Nhật Bản.