Trong 100 đồng doanh thu, doanh nghiệp Việt Nam phải dành bao nhiêu đồng cho các nghĩa vụ bắt buộc?

Khi doanh thu chưa về, nghĩa vụ tài chính đã phát sinh

Một doanh nghiệp có thể chưa bán được sản phẩm, chưa thu được tiền hàng, thậm chí đang thua lỗ, nhưng nhiều nghĩa vụ tài chính vẫn phải được thực hiện đúng hạn.

Tiền lương phải trả, bảo hiểm xã hội phải đóng, kinh phí công đoàn phải nộp. Khám sức khỏe định kỳ, huấn luyện an toàn lao động và các hoạt động kiểm định, quan trắc thuộc diện bắt buộc cũng phải được tổ chức theo quy định. Đây là điểm khác biệt căn bản giữa nhiều khoản chi tuân thủ với chi phí kinh doanh thông thường: nghĩa vụ không tự động giảm theo lợi nhuận. Trong bối cảnh doanh nghiệp Việt Nam phải cạnh tranh ngày càng gay gắt về giá thành, việc xác định chính xác chi phí tuân thủ đã trở thành yêu cầu quan trọng của hoạch định chính sách kinh tế.

Theo thông tin Chính phủ công bố tháng 5/2025, chi phí tuân thủ thủ tục hành chính hằng năm được thống kê ở mức hơn 120.000 tỷ đồng. Cả nước có 4.377 thủ tục hành chính liên quan đến sản xuất, kinh doanh, 8.977 điều kiện kinh doanh và 640 chế độ báo cáo của doanh nghiệp. Tuy nhiên, con số trên không phản ánh toàn bộ nghĩa vụ tài chính bắt buộc, đặc biệt là các khoản đóng góp gắn với sử dụng lao động.

Vì vậy, cần đặt câu hỏi rộng hơn: Trong 100 đồng doanh thu, doanh nghiệp thực sự phải dành bao nhiêu đồng để thực hiện những nghĩa vụ pháp luật?

Doanh nghiệp 10 lao động: Quy mô nhỏ nhưng nghĩa vụ không nhỏ

Hãy bắt đầu với một doanh nghiệp thương mại hoặc dịch vụ có 10 lao động, doanh thu 10 tỷ đồng/năm.

Giả định mỗi lao động có mức lương làm căn cứ đóng bảo hiểm là 10 triệu đồng/tháng. Tổng quỹ lương đóng bảo hiểm của doanh nghiệp đạt 1,2 tỷ đồng/năm.

Theo mức đóng thông thường, phần bảo hiểm bắt buộc thuộc trách nhiệm doanh nghiệp là 258 triệu đồng.

Kinh phí công đoàn 2% tương ứng 24 triệu đồng.

Nếu khám sức khỏe định kỳ bình quân 700.000 đồng/người/năm, doanh nghiệp chi thêm 7 triệu đồng.

Tổng cộng, ba nghĩa vụ này lên tới 289 triệu đồng/năm, tương đương 2,89% doanh thu.

Nói cách khác, trong mỗi 100 đồng doanh thu, doanh nghiệp phải dành khoảng 2,89 đồng cho ba khoản nghĩa vụ nêu trên. Điều đáng chú ý là doanh nghiệp nhỏ thường không có bộ phận pháp chế, nhân sự và an toàn lao động chuyên trách. Các công việc kê khai, báo cáo, lập hồ sơ, quản lý chứng từ thường do kế toán kiêm nhiệm hoặc được thuê ngoài. Những chi phí này không xuất hiện trong phép tính 289 triệu đồng nhưng vẫn là nguồn lực doanh nghiệp phải bỏ ra để hoạt động hợp pháp.

Doanh nghiệp 50 lao động: Áp lực bắt đầu thể hiện rõ

Với doanh nghiệp có 50 lao động và doanh thu giả định 25 tỷ đồng/năm, quỹ lương làm căn cứ đóng bảo hiểm là 6 tỷ đồng.

Chi phí bảo hiểm thuộc trách nhiệm doanh nghiệp đạt 1,29 tỷ đồng; kinh phí công đoàn 120 triệu đồng; khám sức khỏe định kỳ giả định 35 triệu đồng.

Tổng ba khoản là 1,445 tỷ đồng, tương đương 5,78% doanh thu.

Như vậy, dù số lao động tăng gấp năm lần so với doanh nghiệp đầu tiên, doanh thu chỉ tăng 2,5 lần, khiến tỷ trọng các khoản nghĩa vụ trên doanh thu tăng gấp đôi. Sự khác biệt này cho thấy số lượng lao động không phải yếu tố duy nhất quyết định gánh nặng tuân thủ. Doanh thu tạo ra trên mỗi lao động, mức lương làm căn cứ đóng bảo hiểm và tính chất ngành nghề mới là những biến số cần được xem xét đồng thời. Một doanh nghiệp công nghệ có 50 nhân viên có thể đạt doanh thu cao hơn nhiều so với doanh nghiệp gia công sử dụng cùng số lao động. Do đó, áp dụng một tỷ lệ chi phí tuân thủ bình quân cho mọi ngành nghề sẽ dễ dẫn đến kết luận thiếu chính xác.

Doanh nghiệp 100 lao động: Gần 3 tỷ đồng cho ba nghĩa vụ

Đối với doanh nghiệp có 100 lao động và doanh thu giả định 50 tỷ đồng/năm, tổng quỹ lương đóng bảo hiểm đạt 12 tỷ đồng.

Phần bảo hiểm bắt buộc do doanh nghiệp đóng là 2,58 tỷ đồng; kinh phí công đoàn 240 triệu đồng; khám sức khỏe định kỳ giả định 70 triệu đồng.

Tổng cộng 2,89 tỷ đồng, tương đương 5,78% doanh thu.

Đáng chú ý, đây mới chỉ là ba khoản nghĩa vụ có thể lượng hóa tương đối rõ ràng.

Nếu là doanh nghiệp sản xuất, tùy lĩnh vực và mức độ rủi ro, doanh nghiệp có thể phát sinh thêm chi phí huấn luyện an toàn lao động, kiểm định máy móc, quan trắc môi trường lao động, quản lý chất thải, phòng cháy chữa cháy và báo cáo chuyên ngành. Không thể mặc nhiên cộng tất cả các khoản này cho mọi doanh nghiệp, bởi điều kiện áp dụng khác nhau. Nhưng cũng không thể bỏ qua chúng khi đánh giá chi phí thực tế của doanh nghiệp sản xuất. Để có kết luận chính xác, cần khảo sát hóa đơn, hợp đồng dịch vụ, sổ kế toán và hồ sơ thực hiện nghĩa vụ tại doanh nghiệp.

Doanh nghiệp 1.000 lao động: Hàng chục tỷ đồng mỗi năm

Với doanh nghiệp sử dụng 1.000 lao động, doanh thu giả định 400 tỷ đồng/năm và mức lương đóng bảo hiểm bình quân 10 triệu đồng/tháng, quỹ lương đóng bảo hiểm đạt 120 tỷ đồng.

Chi phí bảo hiểm bắt buộc thuộc trách nhiệm doanh nghiệp là 25,8 tỷ đồng.

Kinh phí công đoàn đạt 2,4 tỷ đồng.

Khám sức khỏe định kỳ giả định 700 triệu đồng.

Tổng cộng 28,9 tỷ đồng/năm, tương đương 7,225% doanh thu.

Như vậy, trong mỗi 100 đồng doanh thu, doanh nghiệp phải dành khoảng 7,23 đồng cho ba nghĩa vụ gắn với lao động. Nếu doanh nghiệp có tỷ suất lợi nhuận trước thuế 5% doanh thu, khoản lợi nhuận tương ứng là 20 tỷ đồng. So sánh hai con số cho thấy quy mô đáng kể của các khoản đóng góp bắt buộc. Tuy nhiên, không được hiểu rằng 28,9 tỷ đồng là khoản chi phát sinh ngoài lợi nhuận 20 tỷ đồng: trong kế toán, các nghĩa vụ này thông thường đã được tính vào chi phí khi xác định lợi nhuận. Việc so sánh chỉ nhằm làm rõ quy mô dòng tiền và mức độ nhạy cảm của hiệu quả kinh doanh đối với chi phí lao động.

Kinh phí công đoàn: Cần minh bạch hiệu quả sử dụng

Trong các khoản nghĩa vụ, kinh phí công đoàn có đặc điểm riêng.

Theo quy định, doanh nghiệp thuộc đối tượng đóng phải nộp 2% quỹ tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, không phụ thuộc vào việc đã thành lập công đoàn cơ sở hay chưa. Nghị định 105/2026/NĐ-CP quy định chi tiết về tài chính công đoàn và cơ chế miễn, giảm, tạm dừng đóng trong những trường hợp đáp ứng điều kiện. Với doanh nghiệp 1.000 lao động trong mô hình nghiên cứu, riêng khoản kinh phí công đoàn đã là 2,4 tỷ đồng mỗi năm.

Điều cần phân tích không chỉ là tỷ lệ đóng, mà còn là hiệu quả phân bổ nguồn lực.

Bao nhiêu kinh phí được sử dụng trực tiếp để chăm lo đời sống người lao động? Bao nhiêu dành cho hoạt động quản lý? Người lao động và doanh nghiệp được tiếp cận thông tin, giám sát việc sử dụng nguồn kinh phí ở mức độ nào?. Đây là những câu hỏi cần được trả lời bằng báo cáo tài chính và dữ liệu thực tế của hệ thống công đoàn. Minh bạch hơn về hiệu quả sử dụng kinh phí có thể giúp nâng cao sự đồng thuận của doanh nghiệp và người lao động đối với chính sách.

Khám sức khỏe: Có thể tránh những chi phí trùng lặp?

Khám sức khỏe định kỳ là nghĩa vụ cần thiết nhằm phát hiện sớm nguy cơ bệnh tật và bảo vệ sức khỏe người lao động. Tuy nhiên, việc tổ chức khám cần được đánh giá trên cả hai phương diện: chất lượng chăm sóc sức khỏe và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Tháng 9/2025, khi giải trình về chính sách khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc miễn phí, Phó Thủ tướng Lê Thành Long nêu phương án tính toán với khoảng 16 triệu lao động được người sử dụng lao động chi trả chi phí khám, tương ứng khoảng 4.800 tỷ đồng nếu tính 300.000 đồng/người. Đây là số liệu phục vụ giải trình chính sách, không phải thống kê quyết toán thực chi của doanh nghiệp. Dù vậy, nó cho thấy quy mô tài chính đáng kể của nghĩa vụ khám sức khỏe. Trong bối cảnh chuyển đổi số y tế, cần nghiên cứu cơ chế sử dụng chung kết quả khám, tránh xét nghiệm lặp lại không cần thiết và kết nối dữ liệu giữa cơ sở khám chữa bệnh với doanh nghiệp theo quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân. Giảm chi phí không có nghĩa giảm chất lượng khám, mà là nâng cao hiệu quả của từng đồng chi phí.

Vì sao không thể kết luận doanh nghiệp Việt Nam bình quân mất 5–7% doanh thu?

Bốn mô hình nêu trên cho thấy sự khác biệt lớn giữa các doanh nghiệp. Nhưng đây là các kịch bản giả định, không phải mẫu khảo sát đại diện. Muốn xác định tỷ lệ bình quân toàn quốc, cần có dữ liệu thực tế về doanh thu, quỹ lương đóng bảo hiểm, số lượng lao động, các khoản chi bắt buộc và đặc điểm ngành nghề.

Ngoài ra, cần phân biệt ba nhóm chi phí.

Nhóm thứ nhất là các khoản đóng góp bắt buộc có tính chất an sinh và bảo vệ người lao động.

Nhóm thứ hai là chi phí thực hiện những yêu cầu kỹ thuật, an toàn, môi trường và điều kiện kinh doanh.

Nhóm thứ ba là chi phí thủ tục hành chính, nhân sự thực hiện, thời gian chờ đợi và thuê dịch vụ tư vấn.

Ba nhóm có bản chất khác nhau, không thể đánh đồng toàn bộ với chi phí hành chính không cần thiết. Đặc biệt, không nên cộng trùng những khoản đã được hạch toán vào chi phí sản xuất hoặc chi phí quản lý doanh nghiệp.

Đã đến lúc xây dựng chỉ số chi phí tuân thủ trên doanh thu, dù rằng Việt Nam đã có những nỗ lực cải cách thủ tục hành chính đáng ghi nhận.

Theo thông tin Bộ Tài chính công bố về kết quả năm 2025, các phương án được phê duyệt dự kiến cắt giảm khoảng 48.600 tỷ đồng chi phí tuân thủ thủ tục hành chính mỗi năm, tương đương 40,5% mức chi phí được thống kê. Tuy nhiên, mức tiết kiệm dự kiến theo phương án cần được phân biệt với số tiền doanh nghiệp thực tế tiết kiệm sau khi triển khai.

Để đánh giá toàn diện môi trường kinh doanh, cần có một chỉ số mới: chi phí tuân thủ pháp luật trên 100 đồng doanh thu. Chỉ số này nên được xây dựng theo quy mô doanh nghiệp, ngành nghề, số lao động và giá trị gia tăng, đồng thời công bố riêng từng nhóm nghĩa vụ.

Một cuộc khảo sát độc lập có thể lựa chọn doanh nghiệp ở các nhóm 10, 50, 100, 500 và 1.000 lao động, đối chiếu sổ kế toán với chứng từ thực tế trong ít nhất ba năm. Kết quả sẽ cho thấy khoản chi nào thực sự lớn, khoản nào có thể giảm, khoản nào mang lại lợi ích xã hội tương xứng và khoản nào có nguy cơ chồng chéo.

Năm kiến nghị chính sách

Thứ nhất, cần tổ chức thống kê quốc gia về tổng chi phí tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp, thay vì chỉ đo lường chi phí thủ tục hành chính.

Thứ hai, rà soát các nghĩa vụ có khả năng chồng chéo về kiểm định, quan trắc, khám sức khỏe, báo cáo và lưu trữ hồ sơ.

Thứ ba, công khai hiệu quả sử dụng các khoản đóng góp bắt buộc, đặc biệt là những nguồn kinh phí có mục tiêu chăm lo, bảo vệ người lao động.

Thứ tư, đánh giá tác động của quy định mới không chỉ theo chi phí riêng lẻ, mà theo tổng gánh nặng tích lũy đối với từng loại doanh nghiệp.

Thứ năm, nghiên cứu hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa thực hiện nghĩa vụ tuân thủ thông qua nền tảng số, dịch vụ dùng chung và thủ tục đơn giản hơn, trên cơ sở không làm suy giảm các tiêu chuẩn bảo vệ thiết yếu.

Cần tính đủ trước khi yêu cầu doanh nghiệp chi thêm

Những khoản đóng góp cho an sinh, sức khỏe, an toàn lao động và môi trường là cần thiết đối với sự phát triển bền vững. Nhưng mọi nghĩa vụ bắt buộc đều sử dụng nguồn lực của doanh nghiệp và cuối cùng có thể ảnh hưởng đến giá thành sản phẩm, việc làm, thu nhập hoặc lợi nhuận. Bốn mô hình phân tích cho thấy, chỉ riêng bảo hiểm bắt buộc, kinh phí công đoàn và khám sức khỏe định kỳ đã có thể chiếm từ 2,89 đến 7,23 đồng trong mỗi 100 đồng doanh thu, tùy giả định về doanh thu và lao động. Điều đó chưa đủ để kết luận doanh nghiệp Việt Nam đang chịu gánh nặng tuân thủ ở mức nào trên toàn quốc, nhưng đủ để đặt ra yêu cầu nghiên cứu nghiêm túc.

Đã đến lúc việc đánh giá môi trường kinh doanh không chỉ dừng ở số lượng thủ tục được cắt giảm, mà phải trả lời một câu hỏi cụ thể hơn: Để tạo ra 100 đồng doanh thu, doanh nghiệp Việt Nam phải chi bao nhiêu đồng cho các nghĩa vụ pháp luật, và bao nhiêu trong số đó thực sự tạo ra giá trị cho người lao động, cộng đồng và nền kinh tế?.