Chuyển đổi số có đang đè nặng doanh nghiệp nhỏ?

Trong một phiên thảo luận về chuyển đổi số tại Hội nghị Kết nối tiêu thụ nông sản vùng Tây Nguyên năm 2024, một giám đốc hợp tác xã ở Gia Lai phát biểu ngắn gọn: “Chúng tôi biết chuyển đổi số là cần thiết, nhưng để làm được thì không ai chỉ cho, và cũng không biết bắt đầu từ đâu.” Câu nói này phản ánh đúng thực trạng của nhiều doanh nghiệp nông nghiệp nhỏ – vốn là đối tượng cần chuyển đổi để tồn tại, nhưng cũng là nhóm dễ bị hụt hơi nhất trong cuộc đua công nghệ.

Tại tỉnh Đắk Lắk, Hợp tác xã Hồng Phát chuyên sản xuất và kinh doanh phân bón hữu cơ từ phụ phẩm cà phê, hoạt động gần 10 năm nay với quy mô nhỏ. Mỗi năm tiêu thụ khoảng 500–700 tấn sản phẩm, chủ yếu qua các mối quen tại chợ nông sản và đại lý. Khi được đề xuất đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử như Voso.vn hay Postmart, giám đốc HTX chia sẻ: “Chúng tôi không có nhân sự nào biết cách tạo gian hàng, càng không có bộ phận marketing hay người viết nội dung. Chưa kể, các nền tảng yêu cầu chuẩn hóa nhãn mác, mã vạch, ảnh sản phẩm, mà chúng tôi thì đang in bao bằng máy in A4.”

Không riêng gì Hồng Phát, câu chuyện thiếu nền tảng công nghệ – cả về kỹ thuật lẫn con người – đang phổ biến ở các doanh nghiệp nhỏ vùng sâu vùng xa. Theo báo cáo của Cục Phát triển doanh nghiệp (Bộ KH&ĐT), trong số hơn 900.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa trên cả nước, có tới 62% không có bộ phận công nghệ thông tin chuyên trách, trong đó đa số là doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp và chế biến thực phẩm. Nhiều doanh nghiệp thậm chí không có máy tính kế toán hoặc chỉ sử dụng Zalo để quản lý đơn hàng.

Dù vậy, cũng không thể phủ nhận những tín hiệu tích cực từ các mô hình “chuyển đổi số vừa sức” đang manh nha tại một số địa phương. Hợp tác xã Nông sản sạch Kon Tum từ năm 2023 đã bắt đầu sử dụng bảng tính Google Sheet để quản lý đơn hàng và tồn kho thay vì ghi tay. Với sự hướng dẫn của một nhóm sinh viên tình nguyện từ Trường Đại học Tây Nguyên, các thành viên hợp tác xã học cách sử dụng email, cập nhật giá hàng ngày và ghi nhận phản hồi khách hàng qua biểu mẫu Google Form. Đây không phải là “chuyển đổi số toàn diện”, nhưng là bước khởi đầu giúp đơn vị này tăng 20% lượng đơn hàng chỉ sau 6 tháng.

Tại Lâm Đồng, Hợp tác xã Rau củ Bảo Lộc thậm chí còn dùng mạng xã hội Facebook để livestream quy trình sản xuất, giúp người mua hiểu rõ về sản phẩm. Nhờ vậy, hợp tác xã từng bước kết nối được với hệ thống bán lẻ tại TP.HCM mà không cần phải đầu tư sàn thương mại điện tử phức tạp. Điều đáng nói là mọi hoạt động đều được hỗ trợ bởi một nhóm học sinh lớp 12 và sinh viên tại địa phương, thông qua sự kết nối của Phòng Nông nghiệp huyện.

Các ví dụ trên cho thấy, thay vì thúc ép doanh nghiệp nhỏ phải “lên mây” với các nền tảng công nghệ phức tạp, cần xác định rõ một chiến lược tiếp cận theo hướng tiệm tiến. Chuyển đổi số không nên khởi đầu bằng phần mềm hay thiết bị, mà bằng việc tháo gỡ những rào cản thực tế nhất – như việc quản lý đơn hàng, tổ chức sổ sách, cải tiến cách giao tiếp với khách hàng.

Về mặt chính sách, cần chuyển trọng tâm từ việc “đẩy nhanh chuyển đổi số” sang “thiết kế lộ trình chuyển đổi số phù hợp với từng nhóm doanh nghiệp”. Một hợp tác xã 10 người không thể được áp cùng một bộ tiêu chí như doanh nghiệp 100 nhân sự. Thay vì các gói phần mềm miễn phí tràn lan nhưng thiếu hướng dẫn, cần có các chương trình “cầm tay chỉ việc” ở quy mô nhỏ – như nhóm kỹ thuật viên địa phương, sinh viên hỗ trợ từng xã, từng nhóm sản xuất. Đồng thời, các trung tâm chuyển đổi số nông thôn cũng nên tập trung vào huấn luyện kỹ năng cơ bản – quản trị đơn hàng, sử dụng phần mềm kế toán đơn giản – thay vì chỉ nói đến AI, blockchain hay dữ liệu lớn.

Không nên để chuyển đổi số trở thành một cuộc chạy theo phong trào mà quên mất rằng, người chạy đang đi chân đất. Với các doanh nghiệp nhỏ, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, mọi sự thay đổi đều cần bắt đầu từ cái thiết thực và phù hợp nhất. Và nếu được dẫn đường đúng cách, họ hoàn toàn có thể bước vào quá trình số hóa một cách tự tin, dù không nhanh nhưng chắc chắn.