Chuyển đổi số tại các địa phương miền núi

 Lần đầu tiên, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là "đột phá quan trọng hàng đầu", là động lực chủ yếu để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, đổi mới phương thức quản trị quốc gia và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Nghị quyết cũng khẳng định quan điểm xuyên suốt người dân và doanh nghiệp là trung tâm, là chủ thể, nguồn lực và động lực của chuyển đổi số; Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, dẫn dắt và tạo môi trường thuận lợi; nhà khoa học là nhân tố then chốt.

Ở các vùng đặc thù như nông thôn và miền núi, công nghệ không được áp đặt khiên cưỡng từ bên ngoài, mà phải thâm nhập, thấu hiểu đời sống bản địa và giải quyết trực tiếp các bài toán sinh kế của người dân. Bản chất của chuyển đổi số là việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng gắn liền với bảo vệ môi trường, coi hệ sinh thái tự nhiên và văn hóa bản địa là nguồn vốn tự nhiên để nâng cao chất lượng sống của nhân dân. Điều này đòi hỏi các giải pháp công nghệ phải được thiết kế tinh gọn, dễ tiếp cận và có khả năng tương thích cao với trình độ, ngôn ngữ và tập quán của đồng bào các dân tộc thiểu số.

Những điểm nghẽn về sóng yếu, thiết bị đầu cuối thiếu thốn và chi phí duy trì dịch vụ cao vẫn hiện hữu tại các thôn bản đặc biệt khó khăn. Ngay cả trong các lĩnh vực có tốc độ số hóa nhanh như giáo dục, sự chênh lệch tài nguyên giữa các vùng miền vẫn rất nghiêm trọng. Thống kê thực tế chỉ ra rằng dù phần lớn các cơ sở giáo dục đã tiếp cận hệ thống quản lý điện tử, việc thiếu hụt nguồn lực đào tạo và khoảng cách số vùng miền vẫn là những thách thức lớn đối với giáo viên và học sinh ở nông thôn.

Thêm vào đó, tâm lý lo ngại về an toàn thông tin, các thủ đoạn lừa đảo trực tuyến tinh vi và nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân trên không gian mạng khiến người dân e dè, không dám thực hiện các giao dịch tài chính hoặc dịch vụ công trực tuyến. Sự phức tạp mang tính lịch sử trong hệ thống thủ tục hành chính, đặc biệt là ở các bộ ngành quản lý đa lĩnh vực, cũng làm chậm quá trình cắt giảm thủ tục và triển khai các dịch vụ công trực tuyến toàn trình đến tay người dân nghèo. Nếu không có các giải pháp tháo gỡ mang tính đột phá, nguy cơ tụt hậu về công nghệ sẽ kéo theo nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình và gia tăng khoảng cách giàu nghèo giữa thành thị và nông thôn.

Các nhà phát triển nền tảng ứng dụng cần áp dụng triết lý sản phẩm khả dụng tối giản để nhanh chóng đo lường hiệu quả thực tế từ phản hồi của người dùng nông thôn, từ đó cải tiến giao diện và sản xuất các phiên bản mang văn hóa, ngôn ngữ của dân tộc thiểu số để người dân vùng nông thôn và vùng đồng bào dân tộc thiểu số có thể thực sự tiếp cận và làm chủ các nền tảng số, đòi hỏi một sự thay đổi toàn diện từ tư duy quản trị vĩ mô đến hành động cụ thể tại cơ sở.

Chuyển đổi số giúp đồng bào vùng cao rút ngắn khoảng cách địa lý trong tiếp cận các dịch vụ công, cũng như mở rộng thị trường cho nông sản (Ảnh TC KHCNVN)

 Một trong những thách thức lớn hiện nay là nguồn nhân lực số.

Hiện nay các địa phương miền núi thách thức lớn chính là không chỉ thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao mà quan trọng hơn là thiếu nguồn nhân lực có tư duy số, biết ứng dụng số vào công việc, đời sống hàng ngày vì đây là yếu tố trọng tâm cho việc chuyển đổi số và thúc đẩy phát triển vì vậy với hiện trạng của các tỉnh miền núi cần có các giải pháp cụ thể mang tính chiến lược lâu dài như sau:

Thứ nhất phải nâng cao đào tạo đội ngũ hiện có để mỗi cán bộ cần có kỹ năng số cơ bản, biết khai thác dữ liệu, sử dụng AI và các nền tảng số trong công việc hằng ngày vì đây là giải pháp nhanh và tiết kiệm nhất để đẩy nhanh công tác chuyển đổi số của địa phương

Thứ hai phải xây dựng nhiều chính sách, chế độ đãi ngộ phù hợp, cần tạo môi trường làm việc hấp dẫn, cho phép chuyên gia làm việc linh hoạt từ xa, hợp tác với doanh nghiệp công nghệ và các trường đại học để đưa tri thức về địa phương để thu hút được nhiều nhân tài từ nhiều miền đất nước về phục vụ tại các tỉnh miền núi

Thứ ba cần gắn kết giữa nhà trường, doanh nghiệp và chính quyền để đào tạo theo nhu cầu thực tế của địa phương, đồng thời phát hiện bồi dưỡng học sinh có năng khiếu công nghệ ngay từ bậc phổ thông hình thành hệ sinh thái nhân lực số của tỉnh nhằm mục đích xây dựng nguồn nhân lực mang tính lâu dài và bền vững

Miền núi Quảng Ninh chinh phục thử thách chuyển đổi số (Ảnh Vietnanet)

Chuyển đổi số thực sự tạo ra động lực phát triển

Chuyển đổi số tại các địa phương miền núi không nên đặt mục tiêu kỳ vọng lớn và làm quá nhiều mà phải xác định mục tiêu dài hạn trên cơ sở xây dựng chiến lược phát triển công nghệ trong tương lai từ đó xác định nên triển khai hạng mục quan trọng mang tính lõi và mang đến hiệu quả trong quá trình chuyển đổi số

Tiếp theo, cần lựa chọn những lĩnh vực có lợi thế của địa phương để ưu tiên chuyển đổi số như cải cách hành chính, nông nghiệp thông minh, du lịch, cửa khẩu, logistics, giáo dục và y tế. Đồng thời, cần xây dựng hạ tầng số, dữ liệu số và bảo đảm an toàn, an ninh mạng như ba trụ cột nền tảng và dữ liệu phải được kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả để hỗ trợ ra quyết định, thay vì chỉ dừng lại ở việc số hóa hồ sơ vì chuyển đổi số muốn thành công phải có sự tham gia của toàn xã hội và khi người dân thấy thuận tiện hơn, doanh nghiệp hoạt động hiệu quả hơn và chính quyền phục vụ tốt hơn, thì chuyển đổi số mới thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội của các tỉnh miền núi.

Làng du lịch Tân Hóa, xã Kim Phú, điểm đến đang từng bước ứng dụng công nghệ số để thu hút du khách - Ảnh: N.B

Điều cốt lõi của chuyển đổi số không phải là đưa thật nhiều công nghệ vào cuộc sống mà là tạo ra những giải pháp giải quyết đúng nhu cầu thực tiễn của người dân. Đối với các tỉnh miền núi, nơi điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội còn nhiều khác biệt, công nghệ chỉ phát huy giá trị khi được thiết kế phù hợp với điều kiện bản địa, dễ tiếp cận và dễ sử dụng.

Các nền tảng số cần hướng tới sự đơn giản, trực quan, hỗ trợ đa dạng phương thức tương tác, kể cả bằng giọng nói và ngôn ngữ của đồng bào dân tộc thiểu số. Khi người dân có thể dễ dàng tiếp cận và sử dụng công nghệ trong học tập, sản xuất, kinh doanh và tiếp cận dịch vụ công, chuyển đổi số mới thực sự đi vào cuộc sống./.