Công nghệ số – đòn bẩy để doanh nghiệp nhỏ và vừa đi đường dài

Chiếm áp đảo về số lượng nhưng luôn thiếu vốn, thiếu người và thiếu thời gian, các doanh nghiệp nhỏ và vừa khó theo đuổi mục tiêu phát triển bền vững bằng cách đầu tư dàn trải. Công nghệ số đang mở ra một lối đi khác chính là làm ít hơn nhưng chính xác hơn.

Một doanh nghiệp cơ khí ở vùng ven thành phố muốn giảm hóa đơn tiền điện. Chủ doanh nghiệp biết rằng có lãng phí ở đâu đó trong xưởng, nhưng không biết chính xác ở đâu, vào giờ nào, do máy nào. Đó là tình huống rất quen thuộc với hàng trăm nghìn doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) hiện nay vấn đề thì nhìn thấy, nhưng dữ liệu để ra quyết định thì không có.

Đề án "Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2026-2030". Ảnh: Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.

Bài toán của "người nhỏ"

Khu vực SMEs là xương sống của nền kinh tế nhưng cũng là khu vực chịu thiệt thòi nhất về nguồn lực. Báo cáo phân tích công bố tháng 8/2026 của FiinGroup cho thấy doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm khoảng 94% tổng số doanh nghiệp cả nước, sử dụng 6,6 triệu lao động tương đương 38,6% tổng lao động toàn quốc nhưng chỉ đóng góp dưới 20% doanh thu và khoảng 8% kim ngạch xuất nhập khẩu.

Đáng chú ý hơn là khoảng trống tín dụng. Cũng theo báo cáo này, chỉ 8,8% doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận được nguồn vốn vay, trong khi tỷ lệ ở nhóm doanh nghiệp lớn là 47,1%. Con số đó giải thích vì sao mọi cuộc thảo luận về "chuyển đổi xanh" hay "chuyển đổi số" ở khu vực này đều nhanh chóng chạm trần ngân sách.

Bất lợi không dừng ở vốn mà do quy mô nhỏ, SMEs có mạng lưới hẹp hơn, vị thế đàm phán mua hàng và cung ứng dịch vụ yếu hơn, kéo theo tác động đến hiệu quả hoạt động, chất lượng sản phẩm dịch vụ và khả năng đầu tư dài hạn. Doanh nghiệp lớn trả lương cao hơn, có lộ trình nghề nghiệp và phúc lợi tốt hơn, khiến SMEs rất khó tuyển và giữ chân nhân sự chuyên môn trong một thị trường lao động cạnh tranh gay gắt.

Nhưng chính quy mô nhỏ lại là lợi thế vì bộ máy gọn, quyết định nhanh, dễ xoay chuyển theo thị trường. Thành công về phát triển bền vững của SMEs, vì thế sẽ phụ thuộc rất lớn vào việc doanh nghiệp có chọn đúng và triển khai đúng công nghệ hay không.

Bộ KH&CN đang triển khai chương trình “Hỗ trợ nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ của công nghiệp 4.0” - Ảnh minh họa

Phát triển bền vững không còn là chuyện "làm đẹp hồ sơ"

Định nghĩa kinh điển về phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai đã trở thành một trong những mục tiêu trung tâm của Chương trình nghị sự 2030 của Liên Hợp Quốc, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, ô nhiễm và suy thoái môi trường ngày càng rõ nét.

Với SMEs, tính bền vững môi trường không phải là một chương riêng trong báo cáo thường niên, mà nằm ở ba yếu tố rất cụ thể là chuỗi cung ứng, quy trình sản xuất và cách sử dụng các nguồn lực chính. Mục tiêu là giảm tác động tiêu cực của sản xuất và cung ứng lên môi trường thông qua sản xuất tiết kiệm nguyên liệu, thiết kế tối ưu hóa năng lượng, giảm thiểu chất thải, và lý tưởng nhất là tái chế hoặc tái sử dụng phần chất thải không thể tránh khỏi.

Sức ép này không còn là tự nguyện. Tại Liên minh châu Âu, nơi 99% doanh nghiệp là SMEs và doanh nghiệp siêu nhỏ, phần lớn trong số đó đóng vai trò nhà cung cấp cho các tập đoàn lớn. Khi tập đoàn đầu chuỗi bị ràng buộc bởi các cam kết môi trường như Thỏa thuận Xanh châu Âu, yêu cầu sẽ được truyền xuống toàn bộ chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp Việt Nam tham gia xuất khẩu, dù ở vị trí nhà cung cấp cấp hai hay cấp ba, đều sớm muộn phải trả lời những câu hỏi tương tự.

Công nghệ số vào cuộc ở đâu?

Công nghệ số đóng vai trò chất xúc tác cho tính bền vững, theo nghĩa nó không thay thế chiến lược mà làm cho chiến lược khả thi với chi phí mà một doanh nghiệp nhỏ có thể chịu được.

Thứ nhất là ở chuỗi cung ứng. Các giải pháp số giúp tinh giản quy trình, tăng tính minh bạch và hiệu quả, từ đó cắt giảm lãng phí và cải thiện quản lý tài nguyên. Khi biết hàng đang ở đâu, tồn kho bao nhiêu, hao hụt ở khâu nào, doanh nghiệp cắt được phần chi phí mà trước đó chỉ có thể phỏng đoán.

Thứ hai là ở độ chính xác trong vận hành. Trí tuệ nhân tạo (AI) và Internet vạn vật (IoT) cho phép giám sát năng lượng và tài nguyên theo thời gian thực và một hệ thống cảm biến đo điện năng theo từng máy sẽ chỉ ra đúng thiết bị đang ngốn điện ngoài giờ sản xuất. Lợi ích môi trường và tiết kiệm chi phí vận hành ở đây là một, chứ không phải hai mục tiêu đánh đổi nhau.

Thứ ba là ở mô hình kinh doanh. Nền tảng công nghệ tạo điều kiện chuyển đổi sang các mô hình kinh tế tuần hoàn nhằm nâng hiệu quả sử dụng tài nguyên, kéo dài vòng đời sản phẩm, và mở đường cho những công cụ quản trị bài bản hơn như đánh giá vòng đời sản phẩm.

Không ngẫu nhiên mà các SMEs có mức độ ứng dụng số cao thường sáng tạo hơn trong theo đuổi mục tiêu bền vững. Kiến thức số và hạ tầng công nghệ là nền móng nhưng thiếu chúng, mọi cam kết bền vững đều dừng lại ở khẩu hiệu.

Ba nút thắt cần gỡ

Thực tế triển khai lại không thuận lợi như lý thuyết. Rào cản đầu tiên là nguồn lực hạn chế vốn, thời gian và cả sự chú ý của người lãnh đạo, vốn đã bị chia nhỏ cho quá nhiều việc.

Rào cản thứ hai là khoảng cách kỹ năng. Doanh nghiệp có thể mua được phần mềm, nhưng không mua được năng lực đọc và sử dụng dữ liệu của đội ngũ. Công nghệ được lắp đặt rồi bỏ không là kịch bản phổ biến đang diễn ra hiện nay.

Rào cản thứ ba, và cũng là rào cản đắt giá nhất, là sự thiếu liên kết chiến lược vì các sáng kiến số được triển khai rời rạc, không gắn với mục tiêu bền vững hay mục tiêu kinh doanh cốt lõi. Kết quả là doanh nghiệp chi tiền cho số hóa nhưng không đo được mình đã tiết kiệm hay giảm phát thải được bao nhiêu.

Doanh nghiệp nên bắt đầu từ đâu?

Các doanh nghiệp SMEs cần xây dựng chiến lược cụ thể hơn và phải bắt đầu với kế hoạch triển khai chi tiết, tỉ mỉ và khoa học

Một là đầu tư có chọn lọc vào hạ tầng số gắn với mục tiêu môi trường, ưu tiên hệ thống tiết kiệm năng lượng, công cụ phân tích dữ liệu và nền tảng phục vụ kinh tế tuần hoàn, thay vì đầu tư dàn trải theo phong trào.

Hai là xây dựng năng lực công nghệ cho nhân viên qua đào tạo có trọng tâm, gắn với công việc hằng ngày. Đây là điều kiện để hình thành văn hóa đổi mới vì tính bền vững, chứ không chỉ là một khóa học ngắn hạn mang tính hình thức

Ba là chuẩn hóa quy trình và tổ chức thời gian hiệu quả, lợi thế lớn nhất mà một doanh nghiệp ít người có thể tự tạo ra cho mình trước khi nghĩ đến những khoản đầu tư lớn.

Bốn là tích hợp mục tiêu bền vững vào chiến lược kinh doanh cốt lõi ngay từ đầu, thay vì coi đó là một dự án phụ. Chiến lược chính là khuôn khổ cho mọi hoạt động và năng lực của doanh nghiệp trên thương trường, khi công nghệ số được đặt vào đúng khuôn khổ nó sẽ tạo ra thế chủ động và lợi thế trước đối thủ.

Công nghệ số không phải là câu trả lời cho mọi vấn đề của doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nhưng khi được sử dụng một cách chiến lược, nó cho phép khu vực chiếm phần lớn nền kinh tế này làm được điều tưởng như mâu thuẫn chính là vừa giảm tác động lên môi trường, vừa hạ chi phí và củng cố vị thế cạnh tranh. Với những doanh nghiệp vốn quen xoay xở trong giới hạn, đó có lẽ là lợi thế đáng giá nhất./.