EU liên tục nâng chuẩn, nông sản Việt thay đổi từ vùng sản xuất

Liên minh châu Âu (EU) là thị trường xuất khẩu quan trọng của nông, lâm, thủy sản Việt Nam, với lợi thế lớn từ Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA). Tuy nhiên, đây cũng là thị trường có yêu cầu cao về an toàn thực phẩm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kiểm dịch động, thực vật và điều kiện nhập khẩu. Việc EU liên tục cập nhật các quy định đang đặt ra yêu cầu doanh nghiệp và người sản xuất Việt Nam phải chủ động thích ứng ngay từ khâu sản xuất.

Siết dư lượng, tăng kiểm soát hàng nhập khẩu

Theo ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, EU là thị trường có các quy định rất chặt chẽ về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (MRL). Từ đầu năm 2026 đến nay, EU đã đưa ra khoảng 90 thông báo thay đổi liên quan đến các quy định về an toàn thực phẩm. Gần đây, EU đã đưa ra 7 thông báo liên quan đến điều chỉnh mức dư lượng tối đa đối với một loạt hoạt chất, trong đó nhiều hoạt chất đang được phép sử dụng tại Việt Nam có thể bị đưa về mức rất thấp, khoảng 0,01-0,05 ppm.

Các quy định này được áp dụng cụ thể đối với nhiều nhóm sản phẩm Việt Nam đang xuất khẩu mạnh sang EU như ớt, ớt chuông, xoài, trà, cà phê, hạt tiêu... Do đó, việc hạ MRL có thể tác động trực tiếp đến tổ chức sản xuất và khả năng đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp xuất khẩu.

Ông Ngô Xuân Nam dẫn chứng, trong 7 thông báo mới của EU có 2 hoạt chất hiện được phép sử dụng tại Việt Nam. Trong khi quy định của Việt Nam có thể cho phép mức dư lượng tới 10 ppm thì EU dự kiến áp dụng mức chỉ 0,01-0,05 ppm đối với một số sản phẩm như xoài, cà chua.

Như vậy, sản phẩm đáp ứng quy định trong nước chưa đồng nghĩa với việc đáp ứng yêu cầu của EU. Doanh nghiệp xuất khẩu phải kiểm soát ngay từ quá trình sản xuất, từ lựa chọn hoạt chất, liều lượng, thời điểm sử dụng đến thời gian cách ly để bảo đảm sản phẩm đạt MRL của thị trường nhập khẩu.

Theo dự kiến, các quy định mới được EU công bố ngày 1/3/2027 và có hiệu lực sau 20 ngày. Việt Nam có khoảng 6 tháng để chuẩn bị, điều chỉnh quy trình sản xuất và kiểm soát. Đây là khoảng thời gian không dài, nhất là với những ngành hàng có chu kỳ sản xuất kéo dài.

Hiện Việt Nam còn 4 nhóm chịu quy định về tần suất kiểm tra tại biên giới EU gồm ớt chuông, thanh long, sầu riêng và đậu bắp. EU định kỳ 6 tháng xem xét, đánh giá lại tần suất kiểm tra đối với từng nhóm sản phẩm và từng quốc gia.

EU cũng đã công bố danh sách các nhóm sinh vật gây hại cần kiểm soát tại biên giới, trong đó có ruồi quả đã xuất hiện trên bưởi của Việt Nam. Văn phòng SPS Việt Nam khuyến nghị cơ quan chuyên môn và doanh nghiệp cần có giải pháp kiểm soát sinh vật gây hại ngay từ vùng sản xuất nếu muốn đẩy mạnh xuất khẩu mặt hàng này.

Ở chiều ngược lại, EU đang giảm kiểm tra biên giới đối với một số thực phẩm chế biến có mức độ rủi ro thấp như ngũ cốc chế biến, khoai tây chiên, rau quả chế biến, nước sốt... Đây là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam gia tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến, ông Ngô Xuân Nam cho biết.

Chủ động thích ứng để giữ thị trường

Theo ông Trần Văn Công, Tham tán Nông nghiệp, Phái đoàn Việt Nam tại EU, EU hàng năm nhập khẩu khoảng 35 tỷ USD nông, lâm, thủy sản và là một trong ba thị trường lớn nhất của Việt Nam đối với các nhóm hàng này.

Trong bối cảnh hầu hết các dòng thuế theo Hiệp định EVFTA cơ bản đã được cắt giảm, hàng hóa Việt Nam có lợi thế đáng kể khi tiếp cận thị trường châu Âu. Tuy nhiên, lợi thế về thuế quan sẽ không phát huy đầy đủ nếu sản phẩm không đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về an toàn thực phẩm và kiểm dịch.

Đối với sản phẩm có nguồn gốc động vật, EU tiếp tục điều chỉnh mức dư lượng đối với một số hoạt chất và quy định danh sách sản phẩm được phép nhập khẩu. Việt Nam đang thúc đẩy mở cửa thị trường EU đối với thịt, sữa và sản phẩm từ sữa, trứng và sản phẩm từ trứng, bên cạnh những nhóm sản phẩm đã được phép xuất khẩu.

Đáng chú ý, EU đang chuẩn bị đưa vào vận hành Hệ thống phi hải quan điện tử đối với hàng nông sản nhập khẩu (ELAN), dự kiến áp dụng đầy đủ từ ngày 17/1/2028. Hệ thống nhằm số hóa quy trình cấp, quản lý và kiểm tra chứng từ phi hải quan, cho phép xác minh theo thời gian thực, giảm sử dụng giấy tờ và có thể rút ngắn thời gian thông quan.

Để tương thích với ELAN, Việt Nam có khoảng 1,5 năm để đẩy nhanh số hóa dữ liệu trong lĩnh vực nông nghiệp, chuẩn hóa hồ sơ và quy trình quản lý.

Theo ông Trần Văn Công, việc cập nhật các quy định mới của EU cần được thực hiện đồng bộ từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp đến người sản xuất. Doanh nghiệp không chỉ cần nắm quy định hiện hành mà phải theo dõi những thay đổi sắp được áp dụng để có thời gian điều chỉnh.

Từ thực tế này, yêu cầu đặt ra là chuyển từ tư duy “kiểm tra để xuất khẩu” sang “kiểm soát để sản xuất đạt chuẩn xuất khẩu”. Với những mặt hàng có nguy cơ cao về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hoặc sinh vật gây hại, việc kiểm soát phải bắt đầu từ vùng nguyên liệu, gắn với sử dụng vật tư nông nghiệp đúng quy định, truy xuất nguồn gốc và giám sát trước thu hoạch.

Việc EU liên tục nâng chuẩn không chỉ tạo thêm thách thức mà còn thúc đẩy nông nghiệp Việt Nam nâng cao chất lượng, tổ chức lại sản xuất theo hướng minh bạch, an toàn và bền vững. Chủ động cập nhật quy định, điều chỉnh quy trình sản xuất và tăng cường số hóa sẽ là điều kiện quan trọng để nông sản Việt Nam duy trì thị phần, tận dụng tốt Hiệp định EVFTA và mở rộng dư địa tại thị trường EU.