Giấy phép con và hành trình “xuất ngoại” của một chiếc khăn tơ tằm

Tại xã Yên Ninh, huyện Ý Yên (Nam Định), HTX Tơ tằm Hưng Thịnh có truyền thống hơn 20 năm làm nghề dệt khăn lụa bằng khung gỗ. Năm 2024, họ lần đầu tiên có cơ hội xuất khẩu 200 chiếc khăn sang một chuỗi bán lẻ tại Lyon (Pháp), thông qua kết nối từ một Việt kiều. Tuy nhiên, giấc mơ “xuất ngoại” của chiếc khăn đã suýt dừng lại ở... khâu làm thủ tục.

Theo ông Trần Văn Hà, Chủ nhiệm HTX, chỉ riêng phần hồ sơ đã kéo dài gần hai tháng. Đầu tiên, họ phải xác định mã HS Code cho sản phẩm dệt tơ tằm (5007.90), sau đó xin giấy chứng nhận xuất xứ (C/O mẫu EUR.1) để hưởng ưu đãi thuế từ EVFTA. Nhưng do không có nhân sự chuyên trách, họ phải thuê ngoài dịch vụ với chi phí gần 12 triệu đồng – một con số lớn với HTX có doanh thu chỉ khoảng 1,5 tỷ đồng/năm.

Kế đến là loạt yêu cầu kiểm định: kiểm tra hàm lượng hóa chất trong phẩm nhuộm theo tiêu chuẩn EU (REACH), khai báo an toàn sản phẩm theo quy định thị trường Pháp, và xin cấp mã số xuất khẩu tại cơ quan hải quan. Từng bước đòi hỏi kiến thức kỹ thuật cao, quy trình online rối rắm, khiến HTX mất gần 3 tháng để hoàn tất toàn bộ thủ tục.

Không chỉ HTX Hưng Thịnh, nhiều doanh nghiệp nhỏ khác trong ngành dệt thủ công ở Nam Định cũng gặp tình trạng tương tự. Theo thống kê của Chi cục Hải quan Nam Định, năm 2023, chỉ có 7 doanh nghiệp dệt thủ công thực hiện xuất khẩu chính ngạch, trong khi toàn tỉnh có hơn 150 cơ sở có năng lực sản xuất hàng xuất khẩu. Nguyên nhân chính, theo ông Vũ Minh Thắng – Phó Giám đốc Sở Công Thương Nam Định – là “thiếu nhân lực am hiểu xuất khẩu, không đủ chi phí làm kiểm định và xin chứng nhận quốc tế, đồng thời hệ thống hỗ trợ tại chỗ còn yếu.”

Chuyên gia cải cách hành chính Trần Đức Cường nhận định: “Vấn đề ở đây là không phải không có chính sách, mà là chính sách quá phức tạp và thiếu thiết kế phù hợp với doanh nghiệp siêu nhỏ. Một chiếc khăn cần đi qua ít nhất 6 đầu mối quản lý khác nhau. Điều đó giết chết động lực xuất khẩu của các cơ sở truyền thống.”

Để tháo gỡ nút thắt này, nhiều ý kiến đề xuất cần xây dựng hệ thống “một cửa điện tử” dành riêng cho nhóm hàng thủ công mỹ nghệ truyền thống. Hệ thống này cần tích hợp các thủ tục như cấp mã HS, khai báo hải quan, xin C/O, kiểm định chất lượng vào một quy trình gọn nhẹ, có sự hỗ trợ kỹ thuật trực tuyến. Cán bộ ngành công thương cấp tỉnh, huyện cần được tập huấn để trở thành đầu mối tư vấn – hỗ trợ tại chỗ cho doanh nghiệp.

Ngoài ra, cần có cơ chế tài trợ một phần chi phí kiểm định, tư vấn thủ tục và thuê đơn vị logistics cho các đơn hàng đầu tiên – nhằm khuyến khích doanh nghiệp thử sức xuất khẩu. Đây là bước quan trọng để những sản phẩm như khăn tơ tằm Cổ Chất, vải the Giao Thủy hay lụa Ý Yên có thể vượt qua rào cản giấy tờ, tìm được chỗ đứng trên thị trường quốc tế.

Giấy phép không sai, nhưng khi “giấy phép con” biến thành mê cung thủ tục, thì chính nó đang là rào chắn đối với những chiếc khăn đầy tinh hoa văn hóa Việt Nam. Và nếu không tháo gỡ sớm, chúng ta sẽ tiếp tục thấy làng nghề “đẹp nhưng không đi xa”.