Gỡ nút thắt vùng nguyên liệu cho ngành chế biến mắc ca

Diện tích mở rộng, nguồn hạt thương phẩm vẫn thiếu

Ngành mắc ca Việt Nam đang ghi nhận thực trạng vùng trồng không ngừng mở rộng nhưng các nhà máy chế biến vẫn phải tìm kiếm nguyên liệu nhập khẩu. Theo dữ liệu từ cơ quan quản lý ngành nông nghiệp công bố tháng 9/2026, cả nước có hơn 46.000 ha mắc ca. Tuy nhiên, trong 7 tháng đầu năm 2026, doanh nghiệp trong nước đã chi khoảng 30 triệu USD nhập khẩu nguyên liệu thô.

Ở chiều ngược lại, kim ngạch xuất khẩu mắc ca đạt gần 34 triệu USD. Đáng chú ý, nhóm sản phẩm chế biến sâu đạt gần 16 triệu USD (tăng 346%), trong khi xuất khẩu hạt tươi đạt gần 18 triệu USD (giảm 11,2%). Tỷ trọng này phản ánh xu hướng thị trường: giá trị gia tăng đang chuyển dịch mạnh từ hạt thô sang các dòng sản phẩm tinh chế như nhân sấy, bánh, chocolate, bột và dầu mắc ca.

Dù diện tích lớn, sản lượng thương phẩm đạt chuẩn đáp ứng cho nhà máy vẫn là nút thắt khó gỡ. Do đặc thù cây lâu năm, nhiều diện tích mới trồng chưa bước vào thời kỳ thu hoạch ổn định. Lâm Đồng hiện có gần 16.000 ha mắc ca nhưng mới chỉ khoảng 6.600 ha cho thu hoạch. Thêm vào đó, thói quen trồng xen canh trong vườn cà phê, hồ tiêu khiến việc gom nguồn cung quy mô lớn và đồng nhất chất lượng gặp không ít rào cản.

Liên kết chuỗi giá trị để mở đường cho chế biến sâu

Để khắc phục tình trạng lệch pha giữa công suất chế biến và nguồn cung nội địa, mô hình liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân đang chứng minh hiệu quả. Tại Lâm Đồng, tính đến tháng 6/2026, tỉnh đã xây dựng gần 10 chuỗi liên kết với hơn 1.000 hộ dân trên diện tích 1.065 ha. Các mô hình này giúp nâng cao hiệu quả kinh tế hơn 32% so với phương thức canh tác truyền thống. Toàn tỉnh Lâm Đồng hiện có gần 50 cơ sở chế biến với tổng công suất trên 7.500 tấn hạt/năm. Nhiều đơn vị đã chủ động đầu tư công nghệ làm bánh, trích xuất tinh dầu, làm chocolate nhằm khai thác đa dạng tầng giá trị của nông sản.

Ở cấp quốc gia, Đề án phát triển bền vững mắc ca cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 sản lượng mắc ca qua chế biến khoảng 130.000 tấn hạt và khuyến khích đầu tư các cơ sở sơ chế, chế biến gắn với vùng trồng. Định hướng này cho thấy phát triển diện tích chỉ là một phần của chiến lược; năng lực chế biến và khả năng tổ chức nguồn nguyên liệu mới quyết định giá trị tạo ra sau thu hoạch.

Với diễn biến xuất khẩu năm 2026, cơ hội của mắc ca Việt Nam đang nằm ở chính khoảng trống giữa nguồn cung và nhu cầu chế biến. Nhập khẩu hạt trong lúc sản phẩm chế biến tăng mạnh không chỉ phản ánh sự thiếu hụt trước mắt mà còn cho thấy thị trường đã hình thành nhu cầu đủ lớn để doanh nghiệp đầu tư. Nếu xây dựng được các vùng nguyên liệu có quy mô, tiêu chuẩn và hợp đồng liên kết rõ ràng, nguồn hạt trong nước sẽ có điều kiện thay thế dần nguyên liệu nhập khẩu. Đồng thời, việc chủ động nguồn cung trong nước tạo nền tảng để doanh nghiệp phát triển thêm nhiều dòng sản phẩm thay vì phụ thuộc vào xuất khẩu hạt thô.