Kỳ 1: Bức tranh tổng thể và động lực tăng trưởng mới

Năm 2025, kinh tế toàn cầu tiếp tục chịu tác động đan xen từ xung đột địa chính trị, lạm phát, biến động giá năng lượng và xu hướng bảo hộ thương mại tại nhiều thị trường lớn. Trong bối cảnh đó, việc xuất khẩu nông, lâm, thủy sản Việt Nam duy trì mức tăng trưởng hai con số được xem là một điểm sáng hiếm hoi, thể hiện khả năng thích ứng và sức cạnh tranh của ngành.

Đáng chú ý, bên cạnh các thị trường truyền thống như Mỹ, EU, Trung Quốc, nhiều doanh nghiệp đang chủ động tìm kiếm và mở rộng các thị trường “ngách” nhưng có tiềm năng ổn định, trong đó Liên bang Nga được xem là một lựa chọn chiến lược.

Kênh mở quan trọng trong bối cảnh biến động toàn cầu

Liên bang Nga là nền kinh tế lớn, có quy mô dân số hơn 140 triệu người, nhu cầu tiêu dùng nông sản và thực phẩm tương đối ổn định. Do điều kiện khí hậu đặc thù, Nga phải nhập khẩu đáng kể các mặt hàng nông sản, đặc biệt là trái cây nhiệt đới, rau củ, thủy sản chế biến, cà phê và các loại hạt.

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang Liên bang Nga đạt hơn 1,9 tỷ USD tính đến tháng 11. Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu khá đa dạng, từ dệt may, cà phê, máy móc, thiết bị đến các sản phẩm nông sản và thực phẩm. Trong đó, cà phê tiếp tục là một điểm sáng khi giá xuất khẩu sang Nga tăng mạnh, gần 40% vào tháng 11/2025 so với cùng kỳ năm trước.

Dù dệt may vẫn là nhóm hàng dẫn đầu kim ngạch, song nông sản và thực phẩm đang từng bước gia tăng tỷ trọng, phản ánh sự dịch chuyển trong nhu cầu tiêu dùng và chiến lược xuất khẩu của doanh nghiệp Việt Nam tại thị trường này.

Một trong những yếu tố quan trọng giúp hàng hóa Việt Nam, đặc biệt là nông, lâm, thủy sản, gia tăng sức cạnh tranh tại Nga chính là Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh Kinh tế Á - Âu (EAEU), trong đó Nga là thành viên chủ chốt.

FTA Việt Nam - EAEU tạo điều kiện giảm thuế quan cho nhiều mặt hàng nông sản, thủy sản, góp phần hạ giá thành, nâng cao khả năng tiếp cận thị trường. Trong bối cảnh nhiều quốc gia đối mặt với rào cản thương mại và chính sách bảo hộ gia tăng, việc tận dụng hiệu quả FTA không chỉ giúp doanh nghiệp duy trì đơn hàng mà còn mở rộng thị phần.

Tuy nhiên, ưu đãi thuế quan chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về xuất xứ hàng hóa, tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm - những yếu tố ngày càng được thị trường Nga siết chặt.

Theo đánh giá của các cơ quan chuyên môn và doanh nghiệp, Nga là thị trường có nhu cầu lớn đối với nhiều mặt hàng mà Việt Nam có thế mạnh.

Trước hết là cà phê - sản phẩm có mức tăng trưởng ấn tượng cả về giá và lượng. Cà phê Việt Nam, đặc biệt là Robusta, phù hợp với thị hiếu tiêu dùng và phân khúc chế biến tại Nga.

Tiếp đến là rau quả nhiệt đới như thanh long, xoài, nhãn, chanh dây - những sản phẩm mà Nga không thể tự sản xuất. Cùng với đó, hạt điều và hạt tiêu tiếp tục giữ vai trò quan trọng nhờ chất lượng ổn định và khả năng chế biến sâu.

Trong lĩnh vực thủy sản, tôm và cá chế biến được đánh giá là nhóm hàng tiềm năng, nhất là khi Nga có nhu cầu lớn đối với thực phẩm đông lạnh, tiện lợi, đáp ứng xu hướng tiêu dùng hiện đại.

Dù có nhiều tiềm năng, thị trường Nga không phải là “mảnh đất dễ dàng” đối với doanh nghiệp Việt Nam. Cạnh tranh tại đây ngày càng gay gắt khi nhiều quốc gia như Brazil, Ấn Độ, Trung Quốc cũng đẩy mạnh xuất khẩu nông sản sang Nga.

Bên cạnh đó, các yêu cầu về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, chứng nhận xuất xứ (C/O) ngày càng khắt khe. Đây vừa là rào cản, vừa là “phép thử” đối với năng lực tổ chức sản xuất, quản lý chuỗi cung ứng của doanh nghiệp và ngành hàng.

Ngoài ra, vấn đề logistics, thanh toán quốc tế và biến động địa chính trị cũng đặt ra những rủi ro nhất định, đòi hỏi doanh nghiệp phải có chiến lược tiếp cận thị trường bài bản và dài hạn.

Nga - không chỉ là thị trường, mà là đối tác chiến lược

Điểm khác biệt trong quan hệ nông nghiệp Việt - Nga so với nhiều thị trường khác nằm ở chiều sâu hợp tác. Hai nước không chỉ dừng lại ở xuất - nhập khẩu hàng hóa mà đang từng bước thúc đẩy hợp tác đầu tư, chuyển giao công nghệ, phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp.

Quan hệ hợp tác này được củng cố bởi nền tảng chính trị - ngoại giao vững chắc, đặc biệt kể từ khi hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện. Các cuộc họp cấp Bộ, các phiên họp của Ủy ban liên Chính phủ Việt Nam - Liên bang Nga được tổ chức thường xuyên, góp phần tháo gỡ rào cản, mở cửa thị trường và thúc đẩy các dự án hợp tác cụ thể.

Từ thực tiễn năm 2025, có thể thấy Nga không chỉ là thị trường “thay thế” trong ngắn hạn mà đang dần trở thành một đối tác chiến lược trong chiến lược đa dạng hóa thị trường xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam.

Đối với doanh nghiệp, việc tiếp cận thị trường Nga cần gắn với nâng cao chất lượng sản phẩm, đầu tư chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và tuân thủ nghiêm các tiêu chuẩn quốc tế. Đối với cơ quan quản lý, vai trò hỗ trợ mở cửa thị trường, hoàn thiện khung chính sách và kết nối doanh nghiệp là yếu tố then chốt để tận dụng hiệu quả các FTA đã ký kết.

Bức tranh hợp tác nông, lâm, thủy sản Việt - Nga trong năm 2025 cho thấy nhiều gam màu tích cực, dù vẫn còn không ít thách thức. Quan trọng hơn, đây là giai đoạn đặt nền móng cho sự chuyển dịch từ quan hệ thương mại thuần túy sang hợp tác phát triển toàn diện, hướng tới giá trị bền vững và lâu dài.

Từ năm 2026 trở đi, khi xu hướng an ninh lương thực và tiêu dùng xanh ngày càng rõ nét, Liên bang Nga được kỳ vọng sẽ tiếp tục là “điểm tựa” quan trọng, đồng hành cùng nông nghiệp Việt Nam trên con đường hiện đại hóa và hội nhập sâu rộng.