Nghị định thư nông nghiệp Việt – Trung: Động lực đẩy mạnh xuất khẩu nông sản

Trong khuôn khổ chuyến thăm cấp cao của Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đến Việt Nam giữa tháng 4/2025, hai bên đã ký kết 4 nghị định thư nông nghiệp mới, mở rộng đáng kể danh mục nông sản Việt Nam được phép xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc. Cụ thể, các sản phẩm vừa được mở cửa bao gồm: ớt tươi, chanh leo, tổ yến (cả thô và tinh chế), và cám gạo – một phụ phẩm nông nghiệp giàu giá trị được dùng làm thức ăn chăn nuôi. Đây là tín hiệu tích cực cho cả ngành nông nghiệp khi mở thêm cánh cửa rộng lớn tới thị trường nhập khẩu nông sản lớn nhất của Việt Nam.

Trước đó không lâu, vào tháng 8/2024, ba sản phẩm khác cũng đã được hai nước ký nghị định thư gồm: sầu riêng đông lạnh, dừa tươi và cá sấu nuôi. Như vậy, tính đến thời điểm giữa năm 2025, Việt Nam đã có hơn 20 loại nông sản được phép xuất khẩu chính ngạch vào Trung Quốc thông qua các nghị định thư song phương – một con số kỷ lục từ trước đến nay. Trong số này, nhiều mặt hàng có kim ngạch hàng trăm triệu USD/năm như thanh long, chuối, sầu riêng, mít, chôm chôm, xoài, dưa hấu...

Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, năm 2024, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản sang Trung Quốc đạt khoảng 11,5 tỷ USD, chiếm hơn 22% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành. Với việc ký thêm các nghị định thư mới, dự báo con số này có thể vượt mốc 13 tỷ USD trong năm 2025 nếu doanh nghiệp tận dụng tốt cơ hội. Ông Phùng Đức Tiến, Thứ trưởng Bộ NN&PTNT, nhận định: “Đây là thành quả quan trọng của tiến trình đàm phán bền bỉ và nỗ lực của cả hệ thống trong việc nâng cao năng lực kiểm dịch, kiểm soát chất lượng và chuẩn hóa chuỗi sản xuất tại Việt Nam. Nhưng cơ hội này chỉ thực sự chuyển hóa thành lợi ích khi người sản xuất đáp ứng đầy đủ yêu cầu từ phía bạn hàng.”

Việc ký kết nghị định thư không chỉ là một bước “thông cửa khẩu” về pháp lý mà còn là lời cam kết từ phía Việt Nam trong việc đảm bảo chất lượng và truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Trung Quốc ngày càng siết chặt quy định nhập khẩu nông sản: mỗi sản phẩm phải gắn liền với một vùng trồng, một cơ sở đóng gói đã được mã hóa và quản lý bởi cơ quan kiểm dịch hai nước. Một lô hàng vi phạm không chỉ bị trả về, mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ mã vùng liên quan – điều đã từng xảy ra với thanh long và sầu riêng.

Bà Nguyễn Thị Bích Thủy, Giám đốc Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Trường Phát (Long An), đơn vị đang chuẩn bị đơn hàng ớt tươi đầu tiên đi Trung Quốc theo nghị định thư mới, chia sẻ: “Trước đây chúng tôi phải xuất tiểu ngạch, phụ thuộc vào cửa khẩu, giá cả rất bấp bênh. Giờ có nghị định thư, nếu làm bài bản từ khâu giống đến chế biến và truy xuất, thì sẽ ký được đơn hàng lớn và ổn định dài hạn.” Theo bà Thủy, chỉ riêng với sản phẩm ớt, công ty có thể tăng gấp đôi sản lượng xuất khẩu trong năm 2025, dự kiến đạt doanh thu 70–80 tỷ đồng.

Tuy nhiên, không phải ai cũng có thể nắm bắt cơ hội này. Nhiều hợp tác xã vẫn chưa có mã số vùng trồng hoặc chưa được tập huấn quy trình vận hành theo tiêu chuẩn kiểm dịch. Việc tổ chức sản xuất còn rời rạc, nhỏ lẻ, và thiếu liên kết theo chuỗi. Trong khi đó, Trung Quốc lại yêu cầu minh bạch dữ liệu qua QR Code, truy xuất toàn bộ quá trình sản xuất và đóng gói. Rõ ràng, nếu không đầu tư bài bản, nông sản Việt có thể mất cơ hội ngay trên sân nhà.

Việc mở rộng xuất khẩu chính ngạch cũng buộc doanh nghiệp phải thay đổi từ tư duy “chạy theo đơn hàng” sang “chủ động chuẩn hóa sản phẩm”. Ông Nguyễn Anh Đức – chuyên gia chuỗi cung ứng nông sản – phân tích: “Nếu trước đây, nghị định thư được xem như một cánh cửa pháp lý, thì nay nó là cả một hệ thống tiêu chuẩn. Mỗi doanh nghiệp nhỏ phải nghĩ lớn hơn về kiểm định, nhãn mác, quản lý vùng nguyên liệu – không làm bài bản thì sẽ bị loại.”

Trong bối cảnh các thị trường như Mỹ và EU ngày càng bảo hộ thương mại khắt khe, thì Trung Quốc – với dân số hơn 1,4 tỷ người và nhu cầu nhập khẩu hơn 250 tỷ USD nông sản mỗi năm – vẫn là “thiên đường gần” cho nông sản Việt. Nhưng không có “đường tắt” nào cho một sản phẩm không rõ nguồn gốc. Các nghị định thư vừa được ký kết là kết quả của nỗ lực từ phía nhà nước, và phần còn lại – liệu có thành công hay không – nằm ở hành động cụ thể từ phía doanh nghiệp và nông dân.