Chuyện nghề dưới lớp sơn mài

Sự tỉ mỉ, công phu tạo nên giá trị của một bức tranh

Khác với những chất liệu hội họa được thể hiện trực tiếp trên mặt tranh, sơn mài truyền thống được tạo nên qua nhiều lớp vật liệu, đòi hỏi người thợ phải thực hiện hàng loạt công đoạn chế tác tỉ mỉ. Từ xử lý cốt gỗ, làm vóc đến trang trí, phủ sơn và mài, mỗi bước đều có những yêu cầu riêng về kỹ thuật và thời gian thực hiện.

Chia sẻ về sự kỳ công của nghề, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Hồi, người có hơn 50 năm gắn bó với sơn mài Hạ Thái, cho biết: “Một hai ngày không thể hoàn thiện xong một bức tranh sơn mài. Nguyên cái vóc làm đã mất nửa tháng rồi, nên cứ phải trên một tháng, thậm chí lâu hơn thì mới cho ra sản phẩm hoàn chỉnh được”.

Theo bà Hồi, thời gian chế tác kéo dài là một trong những yếu tố tạo nên giá trị của tranh sơn mài. Quá trình làm tranh bắt đầu từ việc lựa chọn, xử lý cốt gỗ hoặc ván, sau đó bó hom, lót sơn và mài phẳng để tạo nền vóc chắc chắn. Khi phần nền đạt yêu cầu, người thợ tiến hành phác thảo bố cục, tạo hình và trang trí bằng các chất liệu như vỏ trứng, vỏ trai, vàng, bạc tùy theo từng tác phẩm.

Tiếp đến là công đoạn tạo màu và phủ sơn. Người thợ sử dụng dụng cụ phù hợp để đưa màu, sơn lên những vị trí đã định, sau đó điều chỉnh lượng vật liệu và thao tác sao cho phù hợp với yêu cầu của từng lớp.

Sau khi thực hiện các lớp màu và sơn theo yêu cầu kỹ thuật, tranh được đưa vào công đoạn ủ để lớp sơn đạt trạng thái thích hợp trước khi tiếp tục xử lý. Quá trình phủ, ủ và mài có thể được lặp lại nhiều lần, tùy theo phương pháp chế tác và hiệu quả mong muốn.

Trong đó, mài là một trong những công đoạn đòi hỏi sự cẩn trọng. Người thợ phải kiểm soát lực tay, xử lý từng phần bề mặt để làm hiện lên những lớp màu và họa tiết đã được tạo trước đó. Chỉ một thao tác mài quá sâu cũng có thể làm hỏng chi tiết, khiến nghệ nhân phải mất thêm thời gian chỉnh sửa.

Sau nhiều lượt phủ sơn, ủ và mài, tác phẩm tiếp tục được xử lý bề mặt, đánh bóng theo yêu cầu để hoàn thiện. Mỗi bước đều cần sự chính xác, trong khi những sai sót phát sinh có thể ảnh hưởng đến thành quả của các công đoạn trước đó.

Những nhọc nhằn chưa từng được nhắc đến

Sự tỉ mỉ và thời gian chế tác kéo dài mới phản ánh một phần những vất vả của nghề sơn mài. Trong quá trình làm việc, người thợ còn phải đối diện với nguy cơ dị ứng nguyên liệu, sự phụ thuộc vào điều kiện môi trường và những sai sót có thể ảnh hưởng đến cả quá trình thực hiện tác phẩm.

Nhắc đến khó khăn của người làm nghề, nghệ nhân Nguyễn Thị Hồi chia sẻ rằng những người thợ khảm thường xuyên tiếp xúc với sơn sống có thể gặp tình trạng “lở sơn”. Nhẹ thì sưng mặt, nặng thì dị ứng khắp người, tay bị lở loét, phải tắm lá khế và nghỉ ngơi một thời gian để hồi phục.

Ngoài nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, quá trình làm tranh còn chịu tác động từ điều kiện nhiệt độ và độ ẩm. Với sơn ta truyền thống, quá trình đóng rắn của lớp sơn cần môi trường có độ ẩm thích hợp. Vì thế, người thợ không thể đơn giản đem tranh phơi dưới nắng hoặc dùng nhiệt để làm khô nhanh như với một số loại sơn thông thường. Việc ủ sơn cần được thực hiện trong môi trường phù hợp, đồng thời phải theo dõi trạng thái của từng lớp sơn trước khi chuyển sang công đoạn khác.

Bền bỉ với nghề qua những thăng trầm

Dẫu trải qua nhiều khó khăn, các nghệ nhân Hạ Thái vẫn bền bỉ gắn bó với nghề sơn mài truyền thống. Để thích ứng với nhu cầu thị trường, nhiều cơ sở đã đa dạng hóa mẫu mã, đưa kỹ thuật sơn mài vào các sản phẩm gần gũi với đời sống như vòng tay, hộp đựng đồ và vật dụng trang trí, góp phần mở rộng thị trường tiêu thụ.

Sự đổi mới về mẫu mã đang mở thêm hướng phát triển cho sơn mài Hạ Thái, song tương lai làng nghề vẫn phụ thuộc vào những người trực tiếp làm ra sản phẩm. Khi lớp thợ lâu năm dần lớn tuổi, việc tạo điều kiện để thế hệ trẻ học nghề và gắn bó với nghề trở thành yếu tố quan trọng để những kỹ thuật sơn mài truyền thống tiếp tục được trao truyền.