Sắc vàng tơ tằm dệt nên bức tranh sinh kế bền vững

Hồi sinh nghề có gốc rễ trăm năm

Bản Hoa Tiến (xã Châu Tiến, Nghệ An) vốn được biết đến là địa chỉ du lịch cộng đồng đặc sắc văn hóa Thái cổ. Nơi đây có sự hiện diện của các nếp nhà sàn, nghề dệt thổ cẩm, những guồng nước miệt mài dẫn nước sông Hiếu bồi đắp nên cánh đồng Tạ Chum. Ở đây còn được biết đến với nghề trồng dâu nuôi tằm. Hàng năm đến độ thu về, những con tằm nhả từng sợi tơ, dệt nên những nong tằm vàng óng. Màu vàng không chỉ mang đậm hồn quê, lưu giữ nét đẹp của nghề trồng dâu nuôi tằm truyền thống, mà màu vàng đó cũng là màu sắc dệt nên bức tranh sinh kế mới cho người dân nơi đây.

Nghề trồng dâu nuôi tằm, kéo tơ dệt vải tại bản Hoa Tiến có lịch sử lâu đời, không thể nói được mốc thời gian cụ thể. Theo các cụ cao niên trong làng, nghề này có từ thời lập bản, lập mường, gắn liền với dòng chảy hàng trăm năm cổ xưa của đồng bào dân tộc Thái. Khi lập bản, lập mường, phụ nữ người Thái đã phải tự tay trồng dâu, nuôi tằm để dệt váy áo.

Trải qua năm tháng bể dâu cùng những biến động của lịch sử, nghề này đã có một thời mai một trước cơ chế thị trường. Nhưng gốc rễ của nghề bám sâu vào máu thịt, vào nếp sống của bà con nơi đây, để đến bây giờ không những không bị mất đi mà còn phát triển rực rỡ với ngành nghề dệt thổ cẩm truyền thống.

Trao đổi về việc này, ông Nguyễn Tiến Hùng, Chủ tịch UBND xã Châu Tiến cho biết: “Đây là di sản văn hóa do tổ tiên người bản địa truyền lại qua bao thế hệ. Tuy nhiên, để có được diện mạo như bây giờ, công đầu thuộc về các nghệ nhân trong làng, nhất là nghệ nhân Sầm Thị Bích (Chủ nhiệm Hợp tác xã Làng nghề thổ cẩm Hoa Tiến). Bà cùng với các thành viên khác đã đi đầu trong việc vận động, khôi phục lại những nong tằm, bãi dâu khi nghề này đứng trước nguy cơ biến mất”.

"Hái ra tiền" từ vài tiếng nông nhàn

Được biết, bản Hoa Tiến hiện duy trì khoảng 50 hộ gia đình trực tiếp tham gia vào công việc trồng dâu nuôi tằm, với lực lượng nòng cốt chủ yếu là phụ nữ trung niên và cao tuổi. Cây dâu được trồng chủ yếu tại vùng đất bãi bồi ven sông, ven suối. Mô hình này gắn liền với chuỗi khép kín của Hợp tác xã với hơn 150 xã viên làm nghề dệt.

Nghề trồng dâu nuôi tằm được làm lúc nông nhàn. Mỗi ngày chỉ cần bỏ ra từ 2 đến 3 tiếng chăm sóc, mô hình này đã mang lại thu nhập ổn định vài triệu đồng/tháng cho một người lao động trong mùa vụ. Đây được xem là mô hình cải thiện sinh kế tuyệt vời vì tính chất tận dụng thời gian nhàn rỗi. Bà con có thể vừa làm ruộng, vừa chăm tằm. So với canh tác thuần nông đơn thuần, nghề nuôi tằm lấy tơ mang lại giá trị kinh tế cao hơn rõ rệt nhờ giá sợi tơ thủ công luôn giữ ở mức cao trên thị trường, dao động từ 800.000 – 1.000.000 đồng/kg sợi tơ.

Điểm hay ở bản Hoa Tiến là sản phẩm sợi tơ có tính chất khép kín và tự cung tự cấp cho làng nghề là chính, sau đó mới cung ứng sản phẩm hoàn thiện ra thị trường. Điều này tạo nên chuỗi sản phẩm có giá trị cao sau khi đến tay người tiêu dùng. Tơ tằm sau khi ươm sẽ phục vụ trực tiếp cho các khung cửi trong bản để dệt nên các mặt hàng thổ cẩm tinh xảo như váy Thái, khăn Piêu, chăn, gối, đồ lưu niệm. Chính việc tự chủ được nguồn tơ tự nhiên tại chỗ giúp sản phẩm thổ cẩm Hoa Tiến có giá trị văn hóa cao, mềm mại, bền màu tự nhiên và rất được khách du lịch trong nước lẫn quốc tế ưa chuộng.

Mắt xích cốt lõi: Không chỉ bán sản phẩm, bán cả  "trải nghiệm"

Việc người dân tự tay ươm từng cây dâu, hái từng chiếc lá, chăm mỗi con tằm, kéo những sợi tơ vàng óng ánh, từ đó dệt nên những mặt hàng thổ cẩm có giá trị có tác động rất mạnh tới sự phát triển kinh tế và du lịch cộng đồng.

Ông Nguyễn Tiến Hùng, Chủ tịch UBND xã nhấn mạnh: “Chính quyền xã Châu Tiến đánh giá nghề trồng dâu nuôi tằm là mắt xích cốt lõi để phát triển du lịch cộng đồng bền vững; giúp chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tận dụng đất đai ven sông hiệu quả và giải quyết việc làm tại chỗ cho phụ nữ nông thôn, góp phần giảm nghèo bền vững. Lãnh đạo địa phương định hướng không chỉ bán 'sản phẩm lụa' mà bán cả 'trải nghiệm'. Du khách khi đến bản Hoa Tiến sẽ được trực tiếp tham quan bãi dâu, trải nghiệm cho tằm ăn, xem kéo tơ, dệt vải. Đây là 'đặc sản' văn hóa độc đáo giúp Hoa Tiến giữ chân du khách lâu hơn, tạo ra nguồn thu đa dạng cho các hộ làm Homestay tại địa phương.”