Doanh nghiệp tái cấu trúc: Nên chia hay tách công ty để tối ưu vận hành?

Xung quanh vấn đề này, Chuyên gia pháp lý Luật sư Nguyễn Thanh Hà – Chủ tịch Công ty Luật TNHH SB Law đã có những phân tích và khuyến nghị pháp lý dành cho doanh nghiệp.

Câu hỏi:  Hiện tại, công ty tôi đang vận hành đa ngành nhưng muốn tái cơ cấu để chuyên môn hóa bằng cách hình thành 02 pháp nhân độc lập, mỗi bên xử lý một lĩnh vực kinh doanh riêng. Luật sư có thể tư vấn phương án phù hợp để chuyển đổi từ một công ty hiện hữu thành hai công ty riêng biệt mà vẫn đảm bảo tính kế thừa về quyền và nghĩa vụ pháp lý không?

Chuyên gia pháp lý Luật sư Nguyễn Thanh Hà trả lời:

Trong quá trình tái cấu trúc doanh nghiệp, việc chuyển từ một công ty đa ngành sang các pháp nhân chuyên biệt là giải pháp phổ biến nhằm tối ưu quản trị, phân định rủi ro và nâng cao hiệu quả vận hành.

Theo quy định của Luật Doanh nghiệp 2020, doanh nghiệp hiện nay có thể cân nhắc hai phương án tổ chức lại phổ biến là chia doanh nghiệp và tách doanh nghiệp.

Mặc dù đều dẫn đến việc hình thành pháp nhân mới, nhưng hai phương thức này có sự khác biệt căn bản về hệ quả pháp lý, cơ chế kế thừa nghĩa vụ cũng như định hướng vận hành sau tái cấu trúc.

Chia doanh nghiệp: Công ty cũ chấm dứt tồn tại

Theo khoản 1 Điều 198 Luật Doanh nghiệp 2020, công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần có thể chia tài sản, quyền, nghĩa vụ, thành viên hoặc cổ đông của công ty hiện hữu để thành lập hai hoặc nhiều công ty mới.

Điểm cốt lõi của phương án này là công ty bị chia sẽ chấm dứt tồn tại sau khi các công ty mới được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp.

Có thể hiểu đây là mô hình “một công ty thành nhiều công ty mới”, trong đó pháp nhân cũ không còn tồn tại về mặt pháp lý.

Về hệ quả pháp lý, theo khoản 4 Điều 198 Luật Doanh nghiệp 2020:

• Công ty bị chia chấm dứt tồn tại sau khi công ty mới được thành lập;
• Các công ty mới liên đới chịu trách nhiệm đối với các khoản nợ chưa thanh toán, hợp đồng lao động và các nghĩa vụ tài sản khác của công ty bị chia;
• Đồng thời, các công ty mới đương nhiên kế thừa quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp theo phương án chia đã được phê duyệt.

Theo ông Hà, phương án chia doanh nghiệp thường phù hợp trong trường hợp doanh nghiệp muốn tái cấu trúc toàn diện, chấm dứt pháp nhân cũ để xây dựng mô hình vận hành mới độc lập và chuyên sâu hơn.

Tách doanh nghiệp: Công ty cũ vẫn tiếp tục hoạt động

Khác với chia doanh nghiệp, khoản 1 Điều 199 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần có thể chuyển một phần tài sản, quyền, nghĩa vụ, thành viên hoặc cổ đông để thành lập một hoặc nhiều công ty mới mà không chấm dứt sự tồn tại của công ty ban đầu.

Điểm khác biệt quan trọng nhất là công ty bị tách vẫn tiếp tục tồn tại sau quá trình tái cấu trúc.

Theo khoản 4 Điều 199 Luật Doanh nghiệp 2020:

• Công ty bị tách và công ty mới cùng liên đới chịu trách nhiệm đối với các khoản nợ chưa thanh toán, hợp đồng lao động và nghĩa vụ tài sản phát sinh trước thời điểm tách;
• Trừ trường hợp có thỏa thuận khác với chủ nợ, khách hàng và người lao động;
• Công ty mới được thành lập đương nhiên kế thừa quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp theo phương án tách.

Theo phân tích của ông Nguyễn Thanh Hà, phương án tách doanh nghiệp thường phù hợp với doanh nghiệp muốn mở rộng hoặc chuyên môn hóa từng mảng hoạt động nhưng vẫn duy trì pháp nhân hiện hữu nhằm bảo đảm tính ổn định về thương hiệu, đối tác và hoạt động kinh doanh.

Doanh nghiệp cần rà soát kỹ trước khi tái cấu trúc

Cũng theo chuyên gia pháp lý của SB Law, trước khi quyết định lựa chọn phương án chia hay tách doanh nghiệp, doanh nghiệp cần rà soát kỹ nhiều yếu tố pháp lý quan trọng như:

• Hợp đồng thương mại còn hiệu lực;
• Điều khoản thay đổi chủ thể hợp đồng;
• Nghĩa vụ thuế và công nợ;
• Quan hệ lao động và bảo hiểm;
• Điều kiện giấy phép kinh doanh ngành nghề có điều kiện;
• Điều lệ công ty và cơ chế biểu quyết nội bộ.

“Trong thực tế, lựa chọn giữa chia công ty và tách công ty không chỉ là vấn đề thủ tục đăng ký doanh nghiệp mà còn là quyết định chiến lược liên quan trực tiếp đến cấu trúc sở hữu, quản trị rủi ro và định hướng phát triển dài hạn của doanh nghiệp”, ông Nguyễn Thanh Hà nhấn mạnh.

Theo vị chuyên gia, nếu được thiết kế đúng ngay từ đầu, hoạt động tổ chức lại doanh nghiệp có thể giúp doanh nghiệp tối ưu vận hành, nâng cao hiệu quả quản trị và hạn chế đáng kể các tranh chấp pháp lý phát sinh về sau.

Như vậy, trong bối cảnh môi trường kinh doanh liên tục thay đổi, việc lựa chọn đúng phương án tổ chức lại doanh nghiệp không chỉ giúp doanh nghiệp tối ưu hiệu quả vận hành mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát rủi ro pháp lý, tạo nền tảng phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.