Món quà Tết từ làng nghề quê lúa

Về Hưng Yên vào những ngày cuối năm, khi gió bấc se lạnh, trong các ngõ nhỏ làng Nguyễn vẫn vương mùi gừng cay ấm, mạch nha ngọt dịu và nếp mới dẻo thơm. Đó là lúc bánh cáy vào vụ. Không cần biển hiệu rực rỡ, chỉ cần bước chậm lại, người ta dễ dàng nhận ra những ngôi nhà làm bánh truyền thống qua tiếng xào đảo lách cách, qua những mâm nguyên liệu được bày biện gọn gàng, và qua dáng người thợ cần mẫn bên bếp lửa. Bánh cáy ở đây không chỉ là một sản phẩm để bán, mà là kết tinh của nếp nghĩ, nếp sống và nhịp lao động bền bỉ của một làng nghề lâu đời.

Theo các bậc cao niên, bánh cáy làng Nguyễn xuất hiện từ hàng trăm năm trước, gắn với đời sống sinh hoạt và lễ nghi của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ. Nguyên liệu làm bánh đều quen thuộc: gạo nếp cái hoa vàng, lạc, vừng, mạch nha, gừng, mứt bí, đôi khi có thêm vỏ quýt khô. Trong đó, “con cáy” là linh hồn của chiếc bánh,  được làm từ bỏng gạo nếp cái hoa vàng, thứ nếp thơm dẻo đặc trưng.

Ngày trước, bánh cáy được làm từ thịt và trứng cáy đồng, tạo vị béo và màu sắc đặc trưng. Tuy nhiên, trứng cáy ngày càng khan hiếm, khó đảm bảo an toàn và không phù hợp sản xuất lớn. Vì vậy, nguyên liệu này dần được thay thế bằng lạc, vừng, mứt và nếp rang, còn tên bánh cáy vẫn được giữ như một dấu ấn của làng nghề.

Để cho ra một mẻ bánh đạt vị, từng công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm. Nếp phải là nếp ngon, đồ xôi vừa chín tới, phơi và rang sao cho hạt bung đều, vàng ruộm như trứng cáy, gừng phải cay mà thơm, mạch nha phải dẻo và trong, đủ để kết dính mà không lấn át vị nếp.

Trong ký ức của nhiều người Thái Bình (nay là Hưng Yên), bánh cáy gắn với những dịp đặc biệt. Đó là món bánh được làm để dâng cúng tổ tiên trong những ngày lễ, ngày Tết; là thức quà cha mẹ chuẩn bị cho con mang theo mỗi lần lên tỉnh, lên phố; là hương vị quê nhà gói ghém trong lớp giấy kính giản dị. Ngày ấy, bánh cáy không phải lúc nào cũng sẵn, càng không phải món ăn thường nhật. Chính sự “hiếm” ấy khiến mỗi miếng bánh trở nên đáng nhớ, ăn chậm rãi, nhấm nháp để cảm nhận đủ vị ngọt, cay, bùi, dẻo hòa quyện. 

Ông Hoàng Duy Thắng, chủ cơ sở sản xuất bánh cáy Hoàng Thắng, là một trong những người đã gắn bó gần như trọn đời với hương vị ấy. Năm nay 72 tuổi, ông bắt đầu làm bánh cáy từ khi mới 27 tuổi, nối nghiệp gia đình và cũng là nối tiếp một phần ký ức làng nghề. Ông Thắng chia sẻ: “Ngày trước làm bánh vất vả lắm, chủ yếu để ăn Tết, cúng lễ. Cả năm mới làm vài đợt, nên bánh quý,” . Với ông, bánh cáy không chỉ là nghề, mà là một phần đời sống đã theo suốt hơn bốn thập kỷ.

Thời gian trôi, cùng với sự phát triển của kinh tế và nhu cầu thị trường, bánh cáy làng Nguyễn dần được sản xuất nhiều hơn. Từ phạm vi làng xã, bánh cáy theo chân người con xa xứ, trở thành món quà mang đậm dấu ấn quê nhà. Ngày nay, bánh cáy không chỉ xuất hiện trong các gia đình dịp lễ Tết, mà còn có mặt tại nhiều cửa hàng đặc sản, gian hàng OCOP, trở thành một sản phẩm được nhận diện rõ ràng của địa phương.

Sự phát triển ấy giúp bánh cáy có thêm cơ hội vươn xa, nhưng cũng đặt ra yêu cầu mới về chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm và mẫu mã. Trong bối cảnh đó, nhiều cơ sở sản xuất đã từng bước cải tiến khâu đóng gói, bảo quản, song vẫn cố gắng giữ nguyên hương vị truyền thống - yếu tố làm nên giá trị cốt lõi của bánh cáy.

Trong dòng chảy ấy, mỗi dịp Tết đến lại trở thành thời điểm bận rộn và cũng giàu ý nghĩa nhất với làng nghề bánh cáy. Khi những cánh đồng ngoài đê đã gác lại nhịp canh tác, làng Nguyễn bước vào mùa làm bánh sôi động nhất trong năm.Với người thợ, bánh cáy dịp Tết không chỉ là sản phẩm hàng hóa, mà còn là thức quà đầu năm, là lễ vật dâng cúng tổ tiên, là hương vị gắn với sự đủ đầy, chu toàn.

Không khí làm bánh những ngày giáp Tết vì thế mang một sắc thái rất riêng. Đó là sự tất bật nhưng không xô bồ, là mệt nhọc xen lẫn niềm vui khi thấy bánh cáy được nhiều người tìm mua. Với những gia đình gắn bó lâu năm với nghề, Tết không chỉ là mùa cao điểm kinh doanh, mà còn là dịp để nghề bánh cáy hiện diện rõ nhất trong đời sống cộng đồng. Bánh được gửi đi khắp nơi, theo chân những người con xa quê trở về phố thị, mang theo hương vị làng quê như một lời nhắn nhủ âm thầm về cội nguồn. 

Ở tuổi ngoài bảy mươi, với ông Thắng, mỗi mùa Tết đi qua là thêm một mùa nghề được giữ lại, ông chia sẻ: “Bình thường mỗi tháng cơ sở làm khoảng 8 tấn bánh, đến giáp Tết thì tăng lên 14-15 tấn/tháng mà vẫn phải làm liên tục mới kịp đơn hàng. Tết bận nhưng vui, vì còn người nhớ đến bánh cáy, còn người tìm mua,”. Trong bối cảnh thị trường ngày càng đa dạng, việc bánh cáy vẫn có mặt trên mâm cỗ Tết của nhiều gia đình cho thấy món bánh này không chỉ tồn tại nhờ hương vị, mà còn nhờ giá trị tinh thần mà nó mang theo. Đó là ký ức, là thói quen, là nếp sống được truyền từ đời này sang đời khác.

Nhìn về phía trước, câu chuyện của bánh cáy làng Nguyễn không chỉ dừng lại ở việc làm sao để bán được nhiều hơn, mà còn là làm sao để giữ được hồn cốt trong quá trình phát triển. Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều làng nghề đứng trước nguy cơ mai một, bánh cáy vẫn còn đó như một minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa ẩm thực quê lúa. Việc gắn sản phẩm với các chương trình OCOP, với du lịch trải nghiệm hay kể lại câu chuyện làng nghề qua từng miếng bánh được xem là những hướng đi cần thiết. Để rồi, mỗi mùa xuân đến, trong mùi gừng cay và mạch nha ngọt ấy, bánh cáy không chỉ hiện diện như một món ăn, mà như một phần ký ức sống động, tiếp tục chảy cùng thời gian của vùng đất Hưng Yên ngày nay.