Chuyển đổi xanh cho doanh nghiệp siêu nhỏ: bắt đầu từ con người, không phải từ máy móc

Một cơ sở chế biến nông sản có mười lao động muốn đưa sản phẩm vào siêu thị khi người mua hỏi về chứng nhận môi trường. Chủ cơ sở tìm hiểu, thấy chi phí và thủ tục vượt xa khả năng, rồi quay lại bán ở chợ như cũ. Câu chuyện này lặp đi lặp lại ở hầu hết các nền kinh tế đang phát triển và nó không phải là vấn đề thiện chí.

Nút thắt không nằm ở nhận thức

Trước hết là khả năng tiếp cận công nghệ xanh. Thiếu thông tin, thiếu hạ tầng và thiếu vốn khiến doanh nghiệp nhỏ khó sử dụng công nghệ sản xuất sạch hơn hay thiết bị tiết kiệm năng lượng. Khoản đầu tư ban đầu cho công nghệ, đào tạo nhân lực và chứng nhận đều tốn kém, trong khi dòng tiền của họ vốn mỏng.

Thứ hai là chứng nhận. Không có chứng nhận chính thức, sản phẩm "xanh" gần như không thể cạnh tranh ở kênh phân phối hiện đại, càng không thể xuất khẩu. Nhưng chi phí cao và quy trình phức tạp khiến phần lớn doanh nghiệp nhỏ chùn bước đúng như tình huống của cơ sở chế biến nông sản nói trên.

Thứ ba là năng lực quản trị và nhân sự. Thiếu đào tạo kỹ thuật và lao động lành nghề khiến doanh nghiệp khó tích hợp nguyên tắc bền vững vào quản lý, cũng khó thích ứng với các quy định môi trường mới.

Thứ tư là trình độ số. Hiểu biết công nghệ số thấp và hạn chế trong tiếp thị sản phẩm xanh làm thu hẹp khả năng thâm nhập thị trường, trong khi xây dựng thương hiệu và quảng bá trên nền tảng số lại chính là cách hiệu quả nhất để tiếp cận nhóm người tiêu dùng quan tâm đến môi trường.

Cơ hội đang mở, nhưng không tự đến

Ở chiều ngược lại, các chính quyền địa phương đã và đang nổ lực triển khai đào tạo, hỗ trợ tiếp cận tài chính và hỗ trợ thị trường cho sản phẩm xanh. Hành vi tiêu dùng cũng đang dịch chuyển nhận thức về tính bền vững tăng lên rõ rệt ở giới trẻ và cư dân đô thị, đặc biệt là thế hệ Millennials và Gen Z nhóm có xu hướng ưu tiên yếu tố bền vững trong quyết định mua sắm.

Bên cạnh đó là tài chính xanh và các chương trình trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) từ khu vực tư nhân, tập trung vào đào tạo, hỗ trợ kỹ thuật và tiếp thị. Hợp tác với các trường đại học và tổ chức phi chính phủ mang lại kênh chuyển giao nghiên cứu, đổi mới và hỗ trợ kỹ thuật. Thương mại điện tử giúp doanh nghiệp nhỏ vượt qua giới hạn địa lý, quảng bá sản phẩm và tăng tính minh bạch.

Nhưng rủi ro cũng không nhỏ. Thị trường địa phương vẫn rất nhạy cảm về giá, trong khi sản phẩm xanh thường đắt hơn và khó cạnh tranh nếu không tạo được khác biệt rõ ràng về giá trị. Biến động giá nguyên liệu, lạm phát và bất ổn kinh tế toàn cầu làm gián đoạn kế hoạch dài hạn, khiến cam kết đầu tư bền vững dễ bị hoãn lại đầu tiên.

Một mối đe dọa khác ít được nói tới là hiện tượng "tẩy xanh" (greenwashing). Các tập đoàn lớn có đủ nguồn lực để truyền thông rầm rộ về tuyên bố thân thiện môi trường, kể cả khi tuyên bố đó không hoàn toàn chính xác. Người tiêu dùng bị nhiễu thông tin, còn doanh nghiệp nhỏ làm thật lại chịu thiệt. Hạ tầng môi trường hạn chế trong việc thu gom rác, tái chế, vận tải thân thiện môi trường và các tiêu chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe càng làm khoảng cách thêm rộng.

Chiến lược ưu tiên

Năm chiến lược ưu tiên được xác định không phải năm lựa chọn song song để doanh nghiệp "chọn cái nào cũng được", mà là các giai đoạn nối tiếp nhau.

Thứ nhất là đào tạo và cố vấn về kinh doanh xanh, do trường đại học, chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ cung cấp, nhằm nâng năng lực nhân sự và mức độ sẵn sàng đáp ứng tiêu chuẩn chứng nhận. Nói cách khác, khoản đầu tư đầu tiên là vào con người, không phải vào thiết bị.

Thứ hai là phát triển sản phẩm xanh dựa trên nguồn lực địa phương, để tăng giá trị gia tăng, nâng hiệu quả sử dụng tài nguyên và tạo khác biệt cho sản phẩm.

Thứ ba, khi chất lượng sản phẩm đã cải thiện, mới đến việc củng cố nhận diện thân thiện môi trường như giấy chứng nhận, cải tiến bao bì và xây dựng các tuyên bố môi trường đáng tin cậy. Làm chứng nhận trước khi sản phẩm đủ tốt là đầu tư sai thời điểm.

Thứ tư là năng lực số và thương hiệu, thông qua mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử, để mở rộng phạm vi tiếp thị.

Thứ năm, hỗ trợ của Nhà nước qua chính sách, tài chính, ưu đãi và quan hệ đối tác đóng vai trò nhân rộng và duy trì bền vững những gì đã làm được.

Đi kèm là sự phân vai giữa các bên chính quyền địa phương ban hành quy định, ưu đãi và tạo thuận lợi cho việc chứng nhận, trường đại học và tổ chức phi chính phủ đảm nhận đào tạo, hướng dẫn và chuyển giao công nghệ, các hiệp hội doanh nghiệp củng cố mạng lưới và hợp tác giữa các đơn vị, các sàn thương mại điện tử mở rộng kênh tiếp cận thị trường.

Điều gì đáng suy nghĩ với doanh nghiệp Việt Nam

Bối cảnh doanh nghiệp Việt Nam chính là khu vực doanh nghiệp nhỏ chiếm áp đảo về số lượng, hạn chế về vốn và nhân lực, đồng thời chịu sức ép ngày càng lớn từ tiêu chuẩn xanh của thị trường xuất khẩu và các chính sách khắt của thế giới

Sức ép đó đang cụ thể hóa rất nhanh. Cơ chế Điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU chính thức vận hành từ ngày 1/1/2026, buộc nhà nhập khẩu mua chứng chỉ tương ứng với lượng phát thải gắn trong hàng hóa. Quy định chống phá rừng (EUDR) áp dụng với doanh nghiệp vừa và lớn từ cuối năm 2026 và với doanh nghiệp nhỏ từ giữa năm 2027, đòi hỏi dữ liệu định vị vùng nguyên liệu và thẩm định chuỗi cung ứng. Từ tháng 7/2026, quy định Thiết kế sinh thái (ESPR) bắt đầu định hình lại yêu cầu với dệt may và da giày.

Điểm đáng lưu ý là các quy định này tác động đến doanh nghiệp nhỏ chủ yếu theo con đường gián tiếp qua sự lan tỏa yêu cầu xanh trong chuỗi cung ứng. Một cơ sở gia công không xuất khẩu trực tiếp vẫn có thể mất đơn hàng vì không cung cấp được dữ liệu mà khách hàng đầu chuỗi cần.

Trong khi đó, nút thắt vốn vẫn chưa được tháo. Báo cáo phân tích tháng 8/2026 của FiinGroup cho thấy chỉ 8,8% doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam tiếp cận được nguồn vốn vay, so với 47,1% ở nhóm doanh nghiệp lớn. Với khoảng cách đó, lời khuyên "hãy đầu tư công nghệ xanh" là chưa đủ.

Dù vậy, thông điệp cốt lõi vẫn có giá trị tham chiếu rộng là chuyển đổi xanh ở khu vực doanh nghiệp nhỏ không bắt đầu bằng một khoản đầu tư lớn, mà bằng năng lực của người làm. Và nó chỉ đi được đường dài khi chính quyền, nhà trường, hiệp hội và nền tảng thị trường cùng nhận phần việc của mình thay vì để doanh nghiệp tự xoay xở với một danh sách tiêu chuẩn ngày càng dài mới có thể tiến đến chuyển đổi xanh và phát triển bền vững./.